वांछित मन्त्र चुनें
देवता: इन्द्र: ऋषि: अमहीयुः छन्द: त्रिष्टुप् स्वर: धैवतः

त्वम॒पो यद॑वे तु॒र्वशा॒यार॑मयः सु॒दुघाः॑ पा॒र इ॑न्द्र। उ॒ग्रम॑यात॒मव॑हो ह॒ कुत्सं॒ सं ह॒ यद्वा॑मु॒शनार॑न्त दे॒वाः ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvam apo yadave turvaśāyāramayaḥ sudughāḥ pāra indra | ugram ayātam avaho ha kutsaṁ saṁ ha yad vām uśanāranta devāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। अ॒पः। यद॑वे। तु॒र्वशा॑य। अर॑मयः। सु॒ऽदुघाः॑। पा॒रः। इ॒न्द्र॒। उ॒ग्रम्। अ॒या॒त॒म्। अव॑हः। ह॒। कुत्स॑म्। सम्। ह॒। यत्। वा॒म्। उ॒शना॑। अर॑न्त। दे॒वाः ॥८॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:31» मन्त्र:8 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:30» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) अत्यन्त ऐश्वर्य्यदाता ! (पारः) पार लगानेवाले होते हुए (त्वम्) आप (तुर्वशाय) शीघ्र वश करने में समर्थ (यदवे) मनुष्य के लिये (सुदुघाः) उत्तम प्रकार पूर्ण करने योग्य (अपः) जलों के सदृश कर्म्मों को (अरमयः) रमावें और (उग्रम्) बड़े कष्ट से जिसको जीत सकें उस (अयातम्) न आये हुए (कुत्सम्) कुत्सित को (ह) निश्चय (सम्, अवहः) अच्छे प्रकार प्राप्त होवें तथा (यत्) जिसमें (उशना) कामना करते हुए (देवाः) विद्वान् जन (अरन्त) रमें, उसमें (ह) निश्चय (सम्, अवहः) अच्छे प्रकार प्राप्त होवें तथा (यत्) जिसमें (उशना) कामना करते हुए (देवाः) विद्वान् जन (अरन्त) रमें उसमें (ह) निश्चय (वाम्) आप दोनों अर्थात् आप को और पूर्वोक्त मनुष्य को रमावें ॥८॥
भावार्थभाषाः - ऐश्वर्य्यवाला मनुष्य अन्य जनों के लिये धन और धान्य आदिक देवें और जहाँ विद्वान् रमें, वहाँ ही सम्पूर्ण जन क्रीड़ा करें ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सुदुघाः अपः अरमयः

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशाली प्रभो ! (त्वम्) = आप (यदवे) = यत्नशील पुरुष के लिए- सतत उद्योग में लगे हुए व्यक्ति के लिए तथा (तुर्वशाय) = त्वरा से शत्रुओं को वश में करनेवाले व्यक्ति के लिए (सुदुघा:) = उत्तमता से प्रपूरण करनेवाले (अपः) = इन रेतः कणों को (अरयय:) = शरीर में ही रमणवाला बनाते हैं और इस प्रकार (पारः) = उसे सब रोगों व वासनाओं से पार करनेवाले होते हैं। इन रेतः कणों के रक्षण से शरीर में रोग नहीं आते तथा मन में वासनाओं का विनाश हो जाता है। इसीलिए इन्हें 'सुदुघाः' कहा है। ये हमारा उत्तम पूरण करते हैं । २. हे (इन्द्रः) = शत्रु विनाशक प्रभो! आप और (कुत्स) = [शत्रु विनाशक के लिए यत्नशील पुरुष] (उग्रम्) = इस (उद्गूर्ण) = अतिप्रबल – शत्रु 'काम' को (अयातम्) = आक्रान्त करते हो। उस समय हे प्रभो! आप ही (ह) = निश्चय से (कुत्सम्) = इस शत्रुविनाशक पुरुष को (अवहः) = शत्रु विनाश के द्वारा घर में [ब्रह्मलोक में] प्राप्त कराते हैं। (यद्) = जब (वाम्) = आप दोनों को [इन्द्र और कुत्स को] (उशना देवा:) = प्रभु प्राप्ति की कामनावाले देववृत्ति के व्यक्ति (ह) = निश्चय से (समरन्त) = प्राप्त होते हैं। देववृत्ति के व्यक्ति इन्द्र [प्रभु] की उपासना करते हैं और ज्ञानवर्धन के लिए कुत्स [वासनाओं का विनाश करनेवाले आचार्य] के समीप उपस्थित होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु हमें रेतः कणों को प्राप्त कराके भवसागर के पार ले जाते हैं। इन रेतः कणों के रक्षण के लिए प्रभु ही हमें 'काम' के विनाश में समर्थ करते हैं। देववृत्ति के व्यक्ति प्रभु की उपासना करते हैं, ज्ञानप्राप्ति के लिए इन कुत्स लोगों के समीप उपस्थित होते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र ! पारः सँस्त्वं तुर्वशाय यदेव सुदुघा अपोऽरमय उग्रमयातं कुत्सं ह समवहः यद् यत्रोशना देवा अरन्त तत्र ह वां रमयेयुः ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (अपः) जलानीव कर्माणि (यदवे) मनुष्याय (तुर्वशाय) सद्यो वशकरणसमर्थाय (अरमयः) रमय (सुदुघाः) सुष्ठु दोग्धुमर्हाः (पारः) यः पारयिता (इन्द्र) परमैश्वर्य्यप्रद (उग्रम्) दुर्जयम् (अयातम्) अप्राप्तम् (अवहः) प्राप्नुहि (ह) किल (कुत्सम्) (सम्) (ह) (यत्) (वाम्) युवाम् (उशना) कामयमानाः (अरन्त) रमन्ताम् (देवाः) विद्वांसः ॥८॥
भावार्थभाषाः - ऐश्वर्य्यवान् मनुष्योऽन्येभ्यो धनधान्यादिकं दद्याद्यत्र विद्वांसो रमेरंस्तत्रैव सर्वे क्रीडेरन् ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, ruler of the world, giver of honour and glory, pioneer and helmsman of the people, you make the abundant waters flow for Yadu and Turvasha, men of management, production and control, you achieve the rare and difficult energy of electricity powerful as thunderbolt, and then the brilliant people, lovers of life and humanity all, enthusiastically admire and celebrate both you and your thunderous achievement.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of learned persons are stated.

अन्वय:

O Indra ! giver of great prosperity, and conveyor of men across the ocean of miseries, you make industrious and able to control their senses and thus soon delight them in the performance of noble deeds which fulfil good desires. You make a devotee mighty who has not attained happiness. Attain joy where the enlightened persons desirous of welfare of all take delight.

भावार्थभाषाः - A wealthy person should give wealth and food grains etc. to others. Men should feel delighted where the enlightened men enjoy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - ऐश्वर्यवान माणसाने इतरांसाठी धन व धान्य इत्यादी द्यावे व जेथे विद्वान रमतो तेथेच संपूर्ण लोकांनी रमावे. ॥ ८ ॥