वांछित मन्त्र चुनें

सूर॑श्चि॒द्रथं॒ परि॑तक्म्यायां॒ पूर्वं॑ कर॒दुप॑रं जूजु॒वांस॑म्। भर॑च्च॒क्रमेत॑शः॒ सं रि॑णाति पु॒रो दध॑त्सनिष्यति॒ क्रतुं॑ नः ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sūraś cid ratham paritakmyāyām pūrvaṁ karad uparaṁ jūjuvāṁsam | bharac cakram etaśaḥ saṁ riṇāti puro dadhat saniṣyati kratuṁ naḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सूरः॑। चि॒त्। रथ॑म्। परि॑ऽतक्म्यायाम्। पूर्व॑म्। क॒र॒त्। उप॑रम्। जू॒जु॒ऽवांस॑म्। भर॑त्। च॒क्रम्। एत॑शः। सम्। रि॒णा॒ति॒। पु॒रः। दध॑त्। स॒नि॒ष्य॒ति॒। क्रतु॑म्। नः॒ ॥११॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:31» मन्त्र:11 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:31» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:11


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वन् ! जो (सूरः) सूर्य्य के (चित्) सदृश (परितक्म्यायाम्) सर्व ओर से हर्ष होते हैं जिस रात्रि में उसमें (पूर्वम्) प्रथम (रथम्) सुन्दर वाहन को (उपरम्) मेघ के सदृश (करत्) करे और (जूजुवांसम्) अत्यन्त वेग से युक्त (चक्रम्) कलाओं के चलानेवाले चक्र को (एतशः) जैसे घोड़ा घोड़ेवाले को वैसे सब प्रकार (भरत्) धारण करे (पुरः) पहिले चक्र को (सम्, रिणाति) प्राप्त होता, वाहन को (दधत्) धारण करता और (नः) हम लोगों की (क्रतुम्) बुद्धि वा कर्म्मों का (सनिष्यति) सेवन करे, उसका आप सब प्रकार सत्कार करें ॥११॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं । जो मनुष्य कलाकौशल से वाहनों के यन्त्रों को रच के जल और अग्नि के अत्यन्त योग से चक्रों को उत्तम प्रकार चलाय कार्य्यों को सिद्ध करें तो जैसे सूर्य्य और पवन मेघ को वैसे बहुत भारयुक्त वाहन को अन्तरिक्ष जल और स्थल में पहुँचाने को समर्थ होवें ॥११॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

क्रतुं भत्

पदार्थान्वयभाषाः - जिस प्रकार (सूरः चित्) = कोई (विद्वान् रथम्) = शरीररूपी रथ को (परितक्म्यायाम्) = कठिनाइयों में भी (उपरम्) = आगे उन्नति पथ पर (जूजुवांसम्) = वेग से (पूर्वं करत्) = पूरण करता है। गन्तव्य स्थल पहुँचता है। अर्थात् स्थित हुआ हुआ वह स्फूर्ति से सब कार्यों को करनेवाला होता है । २. यह (एतशः) = शुद्ध जीवन में निवास करनेवाला [एते शेते] (चक्रं भरत्) = दिन भर के कार्यचक्र का भरण करता है। (संरिणाति) [drive out, expel] = इस प्रकार सब वासनाओं को अपने जीवन से पृथक् करता है। इस प्रकार (पुरः दधत्) = इन शरीर नगरियों का धारण करता हुआ- इन्हें रोगों व वासनाओं का शिकार न होने देता हुआ - यह (नः) = हमारे [प्रभु के] (क्रतुम्) = शक्ति व प्रज्ञान को (सनिष्यति) = अवश्य प्राप्त करेगा। जो भी व्यक्ति आलस्यशून्य होकर कर्त्तव्यपालन में प्रवृत्त होगा वह अवश्य ही शक्तिशाली व ज्ञानी बनेगा।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- चारों ओर अन्धकार के होने पर भी ज्ञानी शरीररथ को निरन्तर आगे बढ़ाता है। दिन के कार्यक्रम को सुन्दरता से करता हुआ यह अपने में ज्ञान व शक्ति को भरता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वन् ! यः सूरश्चित्परितक्म्यायां पूर्वं रथमुपरमिव करज्जूजुवांसं चक्रमेतश इवा भरत् पुरश्चक्रं सं रिणाति यानं दधन्नः क्रतुं सनिष्यति तं सर्वथा सत्कुर्य्याः ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सूरः) सूर्य्यः (चित्) इव (रथम्) रमणीयं यानम् (परितक्म्यायाम्) परितः सर्वतस्तक्मानि भवन्ति यस्यां तस्यां रात्रौ (पूर्वम्) प्रथमम् (करत्) कुर्य्यात् (उपरम्) मेघमिव। उपरमिति मेघनामसु पठितम्। (निघं०१.१) (जूजुवांसम्) अतिशयेन वेगवन्तम् (भरत्) धरेत् (चक्रम्) कलाचालकम् (एतशः) अश्वोऽश्विकमिव (सम्) (रिणाति) गच्छति (पुरः) पुरस्तात् (दधत्) दधाति (सनिष्यति) सम्भजेत् (क्रतुम्) प्रज्ञां कर्माणि वा (नः) अस्माकम् ॥११॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। यदि मनुष्या कलाकौशलेन यानयन्त्राणि विधाय जलाग्निप्रयोगेण चक्राणि सञ्चाल्य कार्याणि साध्नुयुस्तर्हि सूर्यवायु मेघमिव बहुभारं यानमन्तरिक्षे जले स्थले च गमयितुं शक्नुयुः ॥११॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let the brave and brilliant pilot of the chariot first steady the chariot in the initial motion in the night and then take off rising to the clouds. The craft bearing its gears and stages of motion presses forward, conducting our project onward perfectly as intended.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of transport and journey is continued.

अन्वय:

O learned person! you should always honor that scholar who shining like the sun manufacturers a good vehicle even at gala night, where there is laughter and joy all-round. Like a cloud and like a rider who controls a horse, he keeps up a speedy wheel, and attends the front wheel and thus up holdings the car. In this, he shares with others in intellect and action.

भावार्थभाषाः - There is simile in the mantra. If people accomplish works by manufacturing machines for various types of vehicles, they move them by the use of water and fire. Then, like the sun and wind moving the cloud, they can move even a heavy vehicle in the firmament, in water and on earth.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. जर माणसांनी कौशल्याने यान यंत्रे निर्माण केली व जल आणि अग्नीच्या साह्याने चक्रांना उत्तम गती देऊन कार्य केले तर जसे सूर्य व वायू मेघाला इकडे तिकडे नेतात तसे ते भारयुक्त वाहनांना अंतरिक्ष, जल, स्थलामध्ये पोचविण्यास समर्थ होतात. ॥ ११ ॥