वांछित मन्त्र चुनें

क्व१॒॑ स्य वी॒रः को अ॑पश्य॒दिन्द्रं॑ सु॒खर॑थ॒मीय॑मानं॒ हरि॑भ्याम्। यो रा॒या व॒ज्री सु॒तसो॑ममि॒च्छन्तदोको॒ गन्ता॑ पुरुहू॒त ऊ॒ती ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kva sya vīraḥ ko apaśyad indraṁ sukharatham īyamānaṁ haribhyām | yo rāyā vajrī sutasomam icchan tad oko gantā puruhūta ūtī ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

क्व॑। स्यः। वी॒रः। कः। अ॒प॒श्य॒त्। इन्द्र॑म्। सु॒खऽर॑थम्। ईय॑मानम्। हरि॑ऽभ्याम्। यः। रा॒या। व॒ज्री। सु॒तऽसोम॑म्। इ॒च्छन्। तत्। ओकः। गन्ता॑। पु॒रुऽहू॒तः। ऊ॒ती ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:30» मन्त्र:1 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:26» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब पन्द्रह ऋचावाले तीसवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में इन्द्र के विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वन् ! (कः) कौन (वीरः) शूर (इन्द्रम्) बिजुली को (अपश्यत्) देखता है (क्व) किसमें (हरिभ्याम्) वेग और आकर्षण से (सुखरथम्) सुख के अर्थ (ईयमानम्) चलते हुए रथ को देखता है (यः) जो (वज्री) शस्त्र और अस्त्रों में युक्त (गन्ता) जानेवाला (पुरुहूतः) बहुतों से स्तुति किया गया (सुतसोमम्) इकट्ठा किया ऐश्वर्य्य जिसमें (तत्) उस (ओकः) गृह की (इच्छन्) इच्छा करता हुआ (ऊती) रक्षण आदि के लिये (राया) धन से बिजुली को देखता है (स्यः) वह सुख के लिये रथ को प्राप्त हो ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वन् ! कौन बिजुली आदि की विद्या के प्राप्त होने को अधिकारी हैं, इस प्रकार पूछता हूँ जो विद्वानों के सङ्ग से यथार्थवक्ता जनों की रीति से विद्या और हस्तक्रिया को ग्रहण करके नित्य प्रयत्न करें, यह उत्तर है ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु दर्शन करनेवाला 'वीर'

पदार्थान्वयभाषाः - १. (क्व) = कहाँ है (स्यः) = वह (वीरः) = वीर ? (कः) = कौन (अपश्यत्) = देखता है (इन्द्रम्) = उस परमैश्वर्यशाली प्रभु को ? 'आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्' । प्रकृति से आकृष्ट न हो जानेवाला कोई विरल वीर पुरुष ही प्रभु का दर्शन करता है। प्राकृतिक चमकीले विषयों से आकृष्ट न होना ही सबसे बड़ी वीरता है। २. उस प्रभु को जो कि (सुखरथम्) = उत्तम इन्द्रियाश्वोंवाले शरीर रथ को हमारे लिए देते हैं [सुख: रथ: यस्मात्], जो रथ (हरिभ्याम्) = ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रिय रूप अश्वों से (ईयमानम्) = गतिवाला हो रहा है। उस प्रभु को हम देखें (यः) = जो कि (वज्री) = क्रियाशीलता रूप वज्रवाले होते हुए (राया) = धन के द्वारा (सुतसोमम्) = सोम का [वीर्य का] सम्पादन करनेवाले पुरुष को (इच्छन्) = चाहते हैं। और (ऊती) = रक्षण के हेतु से जो (पुरुहूतः) = बहुतों से पुकारे जानेवाले प्रभु (तद् ओक:) = उस सुत सोम पुरुष के घर को (गन्ता) = जानेवाले होते हैं। सुतसोम को प्रभु प्राप्त होते हैं, इसी का वे रक्षण करते हैं। यह सुतसोम पुरुष ही अन्ततः प्रभु का दर्शन करता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु ने हमें इन्द्रियाश्वों से युक्त यह शरीररथ दिया है। प्रभु ही हमें रक्षण के लिए आवश्यक धन देते हैं। हमारे रक्षण के लिए स्वयं उपस्थित होते हैं। हम सुतसोम बनकर प्रभु के दर्शन करनेवाले वीर बनें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथेन्द्रविषयमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वन् ! को वीर इन्द्रमपश्यत् क्व हरिभ्यां सुखरथमीयमानमपश्यत् यो वज्री गन्ता पुरुहूतः सुतसोमं तदोक इच्छन्नूती रायेन्द्रमपश्यत् स्यः सुखरथं प्राप्नुयात् ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (क्व) कस्मिन् (स्यः) सः (वीरः) शूरः (कः) (अपश्यत्) पश्यति (इन्द्रम्) विद्युतम् (सुखरथम्) सुखाय रथस्सुखरथस्तम् (ईयमानम्) गच्छन्तम् (हरिभ्याम्) वेगाकर्षणाभ्याम् (यः) (राया) धनेन (वज्री) शस्त्रास्त्रयुक्तः (सुतसोमम्) सुतः सोम ऐश्वर्यं यस्मिँस्तम् (इच्छन्) (तत्) (ओकः) गृहम् (गन्ता) (पुरुहूतः) बहुभिः स्तुतः (ऊती) रक्षणाद्याय ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वन् ! के विद्युदादिविद्यां प्राप्तुमधिकारिणः सन्तीति पृच्छामि ये विदुषां सङ्गेनाप्तरीत्या विद्यां हस्तक्रियां गृहीत्वा नित्यं प्रयतेरन्नित्युत्तरम् ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Where is that thunderous catalytic power? Who saw that Indra, harbinger of peace and comfort travelling like a pleasing chariot along the waves of attraction and repulsion which, laden with wealth and wielding the force of thunder moves on and, invoked and invited by many for protection and promotion, goes to the house of the host with desire for the taste of life’s pleasure?
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of Indra (electricity) are told.

अन्वय:

Who is the hero who sees (knows) thoroughly Indra (electricity) and in which one sees a pleasing vehicle drawn by the speed and attraction? The man equipped by arms and missiles, and admired by many desirous of prosperous home, sees electricity with wealth. He gets a comfortable vehicle.

भावार्थभाषाः - O learned person! I ask you who are entitled to acquire the knowledge of the science of energy etc. The answer is that those who are associated with the highly learned scientists in the likeliness of enlightened persons, acquire theoretical and practical knowledge and always try its application. They are entitled to achieve.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात राजा, वीर, अग्नी व विद्वान यांच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्वीच्या सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - हे विद्वाना ! विद्युत इत्यादीची विद्या प्राप्त करण्यायोग्य कोण असते? जे विद्वानाच्या संगतीने आप्त लोकांच्या पद्धतीने विद्या व (हस्तकौशल्य) हस्तक्रिया ग्रहण करण्याचा सतत प्रयत्न करतात तेच ही विद्या प्राप्त करतात हे उत्तर होय. ॥ १ ॥