वांछित मन्त्र चुनें

स हि द्युभि॒र्जना॑नां॒ होता॒ दक्ष॑स्य बा॒ह्वोः। वि ह॒व्यम॒ग्निरा॑नु॒षग्भगो॒ न वार॑मृण्वति ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa hi dyubhir janānāṁ hotā dakṣasya bāhvoḥ | vi havyam agnir ānuṣag bhago na vāram ṛṇvati ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। हि। द्युऽभिः॑। जना॑नाम्। होता॑। दक्ष॑स्य। बा॒ह्वोः। वि। ह॒व्यम्। अ॒ग्निः। आ॒नु॒षक्। भगः॑। न। वार॑म्। ऋ॒ण्व॒ति॒ ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:16» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:8» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - जो (जनानाम्) मनुष्यों की (बाह्वोः) भुजाओं के (दक्षस्य) बल का (होता) देनेवाला (अग्निः) अग्नि (भगः) सूर्य्य के (न) सदृश (आनुषक्) अनुकूलता से (वारम्) स्वीकार करने और (हव्यम्) देने योग्य पदार्थ को (वि, ऋण्वति) विशेष सिद्ध करता है (सः, हि) वही (द्युभिः) धर्मयुक्त कामों से बलवान् होता है ॥२॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वान् जन अपने आत्मा के सदृश सब मनुष्यों को जान और विद्या को प्राप्त करा के उन्नति करने की इच्छा करते हैं, वे ही भाग्यशाली वर्तमान हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ज्ञान-ज्योति व बाहुबल

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (सः अग्निः) = वे अग्रणी प्रभु ! (जनानाम्) = लोगों के लिये (द्युभिः) = ज्ञान-ज्योतियों के साथ (बाह्वोः) = भुजाओं के (दक्षस्य) = बल को होता देनेवाले हैं। हमें ज्ञान व शक्ति प्रभु कृपा से ही प्राप्त होती है। प्रभु कृपा के पात्र वे ही बनते हैं, जो कि 'जन' बनें, अपनी शक्तियों के विकास के लिये यत्नशील हों। [२] वे प्रभु (आनुषक्) = निरन्तर (हव्यम्) = हव्य पदार्थों को (ऋण्वति) = देते हैं [प्रयच्छति] । तथा (भगः न) = ऐश्वर्यशाली के समान (वारम्) = सब वरणीय धनों के देनेवाले हैं। वस्तुत: भुजाओं के बल को देकर वे हमें इस योग्य बना देते हैं कि हम वरणीय धनों का सञ्चय कर सकें तथा ज्ञान को देकर वे हमें इन धनों को हव्य के रूप में प्रयोग करना सिखाते हैं । शक्ति से प्राप्त धन को ज्ञान के कारण हम यज्ञशेष के रूप में ही सेवन करते हैं। धन हमारे यज्ञों के लिये हो जाते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु ज्ञान देते हैं, शक्ति देते हैं। हम शक्ति से वरणीय धनों का अर्जन करते हैं और ज्ञान से यज्ञों में उनका विनियोग करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

यो जनानां बाह्वोर्दक्षस्य होताऽग्निर्भगो नानुषग्वारं हव्यं व्यृण्वति स हि द्युभिर्बलिष्ठो जायते ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (हि) (द्युभिः) धर्म्यैः कामैः (जनानाम्) (होता) दाता (दक्षस्य) बलस्य (बाह्वोः) भुजयोः (वि) (हव्यम्) दातुमर्हम् (अग्निः) पावकः (आनुषक्) आनुकूल्येन (भगः) सूर्य्यः (न) इव (वारम्) वरणीयम् (ऋण्वति) साध्नोति ॥२॥
भावार्थभाषाः - ये विद्वांसः स्वात्मवत्सर्वान् जनान् विदित्वा विद्यां प्रापय्योन्नतिं कर्त्तुमिच्छन्ति त एव भाग्यशालिनो वर्त्तन्ते ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - With light and power, and with holy acts, Agni, highpriest of humanity, giver of the strength of arms, bears our inputs to the divinities of nature and, like a friend, brings us cherished gifts of nature and Divinity.$Agni makes the development and achievement possible like Bhaga, excellence incarnate.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of energy is continued.

अन्वय:

A learned leader is purifier like Agni (energy) and giver of strength to the arms (armed strength Ed.) of the people (by teaching them proper exercise). Like the sun, he uses the acceptable and presentable objects suitably, and becomes powerful by fulfilling his righteous desires.

भावार्थभाषाः - Those highly learned persons only are fortunate who treat all people as their own selves, impart them knowledge and thus make them advanced in every way.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे विद्वान लोक आपल्या आत्म्याप्रमाणे सर्व माणसांना जाणून विद्या प्राप्त करवून उन्नतीची इच्छा करतात तेच भाग्यशाली असतात. ॥ २ ॥