वांछित मन्त्र चुनें

तं हि शश्व॑न्त॒ ईळ॑ते स्रु॒चा दे॒वं घृ॑त॒श्चुता॑। अ॒ग्निं ह॒व्याय॒ वोळ्ह॑वे ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

taṁ hi śaśvanta īḻate srucā devaṁ ghṛtaścutā | agniṁ havyāya voḻhave ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तम्। हि। शश्व॑न्तः। ईळ॑ते। स्रु॒चा। दे॒वम्। घृ॒त॒ऽश्चुता॑। अ॒ग्निम्। ह॒व्याय॑। वोळ्ह॑वे ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:14» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:6» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (शश्वन्तः) अनादि से वर्त्तमान जीव जैसे यज्ञ करनेवाला और यजमान (घृतश्चुता) जो घृत वा जल चुआती उस (स्रुचा) यज्ञ सिद्ध करानेवाली स्रुच् उससे (हव्याय) देने और लेने के योग्य के लिये (वोळ्हवे) धारण करने को (अग्निम्) अग्नि की (ईळते) प्रशंसा करते हैं, वैसे (हि) ही योगाभ्यास से (तम्) उस परमात्मा (देवम्) देव अर्थात् निरन्तर प्रकाशमान की स्तुति करें ॥३॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे शिल्पीजन अग्नि आदि तत्त्वों की विद्या को प्राप्त होकर और अनेक कार्य्यों को सिद्ध करके प्रयोजनों को सिद्ध करते हैं, वैसे मनुष्य परमात्मा को यथावत् जान के अपनी इच्छाओं को सिद्ध करें ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

क्रियाशीलता व ज्ञानतत्परता

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (तं देवम्) = उस प्रसिद्ध प्रकाशमय प्रभु को (शश्वन्तः) प्लुतगतिवाले, स्फूर्ति से कार्यों को करनेवाले, (घृतश्श्रुता) = ज्ञानदीप्ति को टपकानेवाली, ज्ञान के प्रवाहवाली, (स्रुचा) = वाणी से [गणी वै स्रुचः श० ३।३।१।८] (हि) = निश्चयपूर्वक (ईडते) = उपासित करते प्रभु की उपासना क्रियाशीलता व ज्ञानतत्परता से होती है। [२] (अग्निम्) = उस परमात्मा को (हव्याय वोळहवे) = हव्य पदार्थों को प्राप्त कराने के लिये उपासित करते हैं। उपासित हुए-हुए वे प्रभु हमारे लिये सब हव्य पदार्थों को देते हैं। सूर्यादि देवों में प्रभु ने इन हव्य पदार्थों को स्थापित किया है। सूर्य आदि से हम इन हव्य पदार्थों को प्राप्त करनेवाले बनते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– क्रियाशीलता व ज्ञानतत्परता हमें प्रभु के समीप प्राप्त कराती है। प्रभु हमारे लिये सूर्यादि देवों के द्वारा सब हव्य पदार्थों को प्राप्त कराते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

शश्वन्तो जीवा यथा ऋत्विग्यजमाना घृतश्चुता स्रुचा हव्याय वोळ्हवेऽग्निमीळते तथा हि तं परमात्मानं देवमीळन्ताम् ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तम्) (हि) (शश्वन्तः) अनादिभूता जीवाः (ईळते) प्रशंसन्ति (स्रुचा) यज्ञसाधनेनेव योगाभ्यासेन (देवम्) देदीप्यमानम् (घृतश्चुता) घृतं श्चोतति तेन (अग्निम्) (हव्याय) दातुमादातुमर्हाय (वोळ्हवे) वोढुम् ॥३॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा शिल्पिनोऽग्न्यादितत्त्वविद्यां प्राप्यानेकानि कार्य्याणि संसाध्य सिद्धप्रयोजना जायन्ते तथा मनुष्याः परमात्मानं यथावद्विज्ञाय सिद्धेच्छा भवन्तु ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, that divine refulgent generous power, the humans, immortal souls, with ladles dripping with ghrta, sprinkle, serve and worship so that it may carry their offerings across the spaces and bring them the sweets of yajna.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of enlightened persons is dealt.

अन्वय:

The eternal souls should praise that Resplendent God with the practice of Yoga, as the priests and the performers of the Yajnas praise fire with the ladle (Sruchha) with which ghee (fuel oil) is put to carry the articles worth-giving and accepting to distant places.

भावार्थभाषाः - As the artisans having acquired the knowledge of fire and other objects accomplish many purposes and fulfil their noble desires, so let the men fulfil their noble desires by knowing God in right perspective.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोमालंकार आहे. जसे शिल्पीजन (कारागीर) अग्नी इत्यादी विद्या प्राप्त करून अनेक कार्य करून प्रयोजन सिद्ध करतात तसे माणसांनी परमेश्वराला यथायोग्य जाणून आपल्या इच्छा सिद्ध कराव्यात. ॥ ३ ॥