वांछित मन्त्र चुनें
430 बार पढ़ा गया

भ॒द्रा ते॑ अग्ने स्वनीक सं॒दृग्घो॒रस्य॑ स॒तो विषु॑णस्य॒ चारुः॑। न यत्ते॑ शो॒चिस्तम॑सा॒ वर॑न्त॒ न ध्व॒स्मान॑स्त॒न्वी॒३॒॑ रेप॒ आ धुः॑ ॥६॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

bhadrā te agne svanīka saṁdṛg ghorasya sato viṣuṇasya cāruḥ | na yat te śocis tamasā varanta na dhvasmānas tanvī repa ā dhuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

भ॒द्रा। ते॒। अ॒ग्ने॒। सु॒ऽअ॒नी॒क॒। स॒म्ऽदृक्। घो॒रस्य॑। स॒तः। विषु॑णस्य। चारुः॑। न। यत्। ते॒। शो॒चिः। तम॑सा। वर॑न्त। न। ध्व॒स्मानः॑। त॒न्वि॑। रेपः॑। आ। धु॒रिति॑ धुः॥६॥

430 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:6» मन्त्र:6 | अष्टक:3» अध्याय:5» वर्ग:5» मन्त्र:1 | मण्डल:4» अनुवाक:1» मन्त्र:6


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब ईश्वरता लेकर राजगुणों को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (स्वनीक) उत्तम सेनायुक्त (अग्ने) बिजुली के समान वर्त्तमान ! जो (ते) आपकी (घोरस्य) दुष्ट (सतः) श्रेष्ठ पुरुष की तथा (विषुणस्य) विषम की (चारुः) सुन्दर (भद्रा) कल्याण करनेवाली (संदृक्) समान दृष्टि है (यत्) जो (ते) आपका (शोचिः) प्रकाश (तमसा) रात्रि से (ध्वस्मानः) नाश करनेवाले शत्रु (न) नहीं (वरन्त) निवारण करते हैं, जो आपकी (तन्वि) विस्तीर्ण नीति उससे (रेपः) अपराध (न) नहीं (आ, धुः) सब प्रकार धारण करे, वह आप हम लोगों के राजा हूजिये ॥६॥
भावार्थभाषाः - जिस राजा की पक्षपातरहित प्रवृत्ति और जिसकी विस्तीर्ण नीति अविच्छिन्न वर्त्तमान है, उसके राज्य में कोई भी अपराध करने की इच्छा न करे ॥६॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

भद्रा संदृक्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गतमन्त्र के 'मितद्रु' के लिये ही कहते हैं कि हे (अग्ने) = प्रगतिशील स्वनीक उत्तम तेजस्वितावाले [अनीक-extreme brightness] जीव! (घोरस्य सतः) = अपनी तीव्र ज्योति के कारण शत्रुओं के लिये भयंकर होते हुए भी (ते) = तेरी (संदृक्) = दृष्टि भद्रा कल्याणकारिणी है। (विषुणस्य) = चारों ओर व्याप्त होनेवाली ज्योतिवाले तेरी दृष्टि (चारु:) = रमणीय है, अर्थात् शत्रु भयंकर ज्ञान ज्योतिवाला यह पुरुष कल्याणकारिणी रमणीय दृष्टि से ही सबको देखता है। [२] (यत्) = जो (ते) = तेरी (शोचिः) = ज्ञानदीप्ति है, उसे कोई भी (नमसा) = अन्धकार से (न वरन्त) = आच्छादित करनेवाले नहीं होते, अर्थात् इसका ज्ञान वासनान्धकार से आवृत नहीं हो जाता। तथा (ध्वस्मानः) = ध्वंसक वृत्तिवाले राक्षसी भाव (तन्वी) = इसके शरीर में (रेपः न आधुः) = दोषों का आधान नहीं करते, अर्थात् इसका शरीर रोगादि से आक्रान्त नहीं होता और मन वासनाओं से अभिभूत नहीं होता।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- ज्ञानी पुरुष तेजस्वी व शत्रु भयंकर होता हुआ कल्याणकारिणी व रमणीय दृष्टि से सब को देखता है। इसका ज्ञान वासनान्धकार से आवृत नहीं होता और इसका शरीर नीरोग बना रहता है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथेश्वरतया राजगुणानाह ॥

अन्वय:

हे स्वनीकाग्ने ! या ते घोरस्य सतो विषुणस्य चारुर्भद्रा संदृगस्ति यत्ते शोचिस्तमसा ध्वस्मानो न वरन्त या ते तन्वि नीतिस्तया रेपो न आ धुः स त्वमस्माकं राजा भव ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (भद्रा) कल्याणकारिणी (ते) तव (अग्ने) विद्युदिव वर्त्तमान (स्वनीक) उत्तमसैन्य (संदृक्) समानदृष्टिः (घोरस्य) दुष्टस्य (सतः) सत्पुरुषस्य (विषुणस्य) विषमस्य (चारुः) (न) (यत्) (ते) (शोचिः) दीप्तिः (तमसा) रात्र्या (वरन्त) निवारयन्ति (न) (ध्वस्मानः) ध्वंसकाः शत्रवः (तन्वि) विस्तीर्णा (रेपः) अपराधम् (आ) (धुः) समन्ताद् दध्युः ॥६॥
भावार्थभाषाः - यस्य राज्ञः पक्षपातरहिता प्रवृत्तिर्यस्य विस्तीर्णा नीतिरविहता वर्त्तते तस्य राज्ये कोऽप्यपराधं कर्त्तुं नेच्छेत् ॥६॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, lord blissful of light, love and justice, commanding divine force and power, fearsome, eternally true and manifesting in infinite variety of the world of change, equal, kind and gracious is your eye by which you watch every living being. No evil forces can cover with darkness the light that is yours, nor can any devil and destroyer attribute any sin or smear or partiality to your body of law and justice.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a king are told.

अन्वय:

O man ! you possess good arms, and are our king. You deliver justice to a fierce wicked persons. You are a good man and a man of moody nature, beautiful and auspicious, whose splendor can not be destroyed by violent foes even under darkness of the night. Your liberal policy makes men refrain from sinful acts.

भावार्थभाषाः - In the reign of a king who is impartial in his dealings and whose policy is liberal and non-obtrusive, none should desire to commit sins and crimes.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो राजा भेदभाव करीत नाही व ज्याची नीती दृढ आहे, त्याच्या राज्यात कुणीही अपराध करण्याची इच्छा करीत नाही. ॥ ६ ॥