वांछित मन्त्र चुनें

तद्दे॒वस्य॑ सवि॒तुर्वार्यं॑ म॒हद्वृ॑णी॒महे॒ असु॑रस्य॒ प्रचे॑तसः। छ॒र्दिर्येन॑ दा॒शुषे॒ यच्छ॑ति॒ त्मना॒ तन्नो॑ म॒हाँ उद॑यान्दे॒वो अ॒क्तुभिः॑ ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tad devasya savitur vāryam mahad vṛṇīmahe asurasya pracetasaḥ | chardir yena dāśuṣe yacchati tmanā tan no mahām̐ ud ayān devo aktubhiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तत्। दे॒वस्य॑। स॒वि॒तुः। वार्य॑म्। म॒हत्। वृ॒णी॒महे॑। असु॑रस्य। प्रऽचे॑तसः। छ॒र्दिः। येन॑। दा॒शुषे॑। यच्छ॑ति। त्मना॑। तत्। नः॒। म॒हान्। उत्। अ॒या॒न्। दे॒वः। अ॒क्तुऽभिः॑ ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:53» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:4» मन्त्र:1 | मण्डल:4» अनुवाक:5» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब सात ऋचावाले त्रेपनवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में सविता परमात्मा के गुणों का वर्णन करते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! हम लोग जिस (सवितुः) वृष्टि आदि की उत्पत्ति करनेवाले (देवस्य) निरन्तर प्रकाशमान (प्रचेतसः) जनानेवाले (असुरस्य) मेघ के (महत्) बड़े (वार्यम्) स्वीकार करने योग्य पदार्थों वा जलों में उत्पन्न (छर्दिः) गृह का (वृणीमहे) स्वीकार करते हैं (तत्) उसका आप लोग स्वीकार करो (येन) जिस कारण से विद्वान् जन (त्मना) आत्मा से (दाशुषे) दाता जन के लिये स्वीकार करने योग्यों वा जलों में उत्पन्न हुए बड़े गृह को (यच्छति) देता है (तत्) उसको (महान्) बड़ा (देवः) प्रकाशमान होता हुआ (अक्तुभिः) रात्रियों से (नः) हम लोगों के लिये (उत्, अयान्) उत्कृष्टता से देवे ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वान् जन मेघ और सूर्य्य के सम्बन्ध की विद्या को जानते हैं, वे दिन और रात्रियों में बड़े कार्य्य को सिद्ध करके आनन्दित होते हैं ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'असुर प्रचेता' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (देवस्य) = प्रकाशमय (सवितुः) = प्रेरक प्रभु के (तद्) = उस (वार्यम्) = वरणीय (महत्) = महनीय तेज को (वृणीमहे) = वरते हैं 'तत् सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि'। उस प्रभु के तेज को वरते हैं, जो कि (असुरस्य प्रचेतसः) = [असून् राति] प्राणशक्ति का संचार करनेवाले हैं और प्रकृष्ट चेतनावाले हैं। प्रभु शक्ति व ज्ञान के पुञ्ज हैं। हम भी इनके तेज का वरण करते हैं। इसी तेज को धारण करने के लिए यत्नशील होते हैं । [२] येन जिस तेज से वे प्रभु (दाशुषे) = दाश्वान् के लिए आत्मार्पण करनेवाले के लिए, (छर्दिः) = शरण को (यच्छति) = देते हैं, (महान् देव:) = वे महादेव (नः) = हमारे लिए (त्मना) = स्वयं (अक्तुभिः) = अपनी प्रकाश की किरणों के साथ (तत्) = उस तेज को (उदयान्) = दें ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– प्रभु 'असुर हैं, प्रचेता' हैं। हमारे लिए प्रभु प्रकाश की किरणों के साथ हमें तेजस्विता प्रदान करें जो तेजस्विता सब रक्षणात्मक कार्यों में विनियुक्त हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ सवितुर्गुणानाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! वयं यत्सवितुर्देवस्य प्रचेतसोऽसुरस्य मेघस्य महद्वार्यं छर्दिर्वृणीमहे तद्यूयं स्वीकुरुत येन विद्वांस्त्मना दाशुषे वार्यं महच्छर्दिर्यच्छति तन्महान् देवोऽक्तुभिर्न उदयान् ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तत्) (देवस्य) देदीप्यमानस्य (सवितुः) वृष्ट्यादीनां प्रसवकर्त्तुः (वार्यम्) वरणीयेषु वा जलेषु भवम् (महत्) (वृणीमहे) स्वीकुर्म्महे (असुरस्य) मेघस्य (प्रचेतसः) प्रज्ञापकस्य (छर्दिः) गृहम्। छर्दिरिति गृहनामसु पठितम्। (निघं०३.४) (येन) (दाशुषे) दात्रे (यच्छति) (त्मना) आत्मना (तत्) (नः) अस्मभ्यम् (महान्) (उत्) (अयान्) यच्छतु (देवः) द्योतमानः (अक्तुभिः) रात्रिभिः ॥१॥
भावार्थभाषाः - ये विद्वांसो मेघस्य सूर्य्यस्य च सम्बन्धविद्यां जानन्ति तेऽहोरात्रेषु महत्कार्य्यं संसाध्याऽऽनन्दन्ति ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - We love, choose and pray for that great, lovable and cherished energy and refulgence of Savita, self- refulgent, all observant, giver of light, life and breath of energy by which, all by himself, he gives the peace and shelter of a blessed home to the generous yajnic devotee. May the same lord of light and life arise for us day by day and bless us with the bliss of a sweet home.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the Savita (sun) are told.

अन्वय:

O men ! we worship and seek for the Eternal Home of sun, who is the Creator of Universe in the beginning, incessantly radiant, knower and container of great clouds. The learned persons also provide shelter to a donor in a magnificent manner. That sun may protect us during the nights and give away the riches immensely.

भावार्थभाषाः - Those learned persons who know the relation between the sun and the cloud, can in joy bliss by doing great works in day time and at night.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात सविता अर्थात सर्व जग उत्पन्न करणाऱ्या परमात्म्याच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - जे विद्वान मेघ व सूर्यासंबंधी विद्या जाणतात ते दिवसरात्र महान कार्य सिद्ध करून आनंदित होतात. ॥ १ ॥