वांछित मन्त्र चुनें

म॒क्षू हि ष्मा॒ गच्छ॑थ॒ ईव॑तो॒ द्यूनिन्द्रो॒ न श॒क्तिं परि॑तक्म्यायाम्। दि॒व आजा॑ता दि॒व्या सु॑प॒र्णा कया॒ शची॑नां भवथः॒ शचि॑ष्ठा ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

makṣū hi ṣmā gacchatha īvato dyūn indro na śaktim paritakmyāyām | diva ājātā divyā suparṇā kayā śacīnām bhavathaḥ śaciṣṭhā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

म॒क्षु। हि। स्म॒। गच्छ॑थः। ईव॑तः। द्यून्। इन्द्रः॑। न। श॒क्तिम्। परि॑ऽतक्म्यायाम्। दि॒वः। आऽजा॑ता। दि॒व्या। सु॒ऽप॒र्णा। कया॑। शची॑नाम्। भ॒व॒थः॒। शचि॑ष्ठा ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:43» मन्त्र:3 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:19» मन्त्र:3 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापकोपदेशको (दिव्या) शुद्ध व्यवहार में उत्पन्न (सुपर्णा) उत्तम पालनों से युक्त (दिवः) विद्या के प्रकाश से (आजाता) सब प्रकार उत्पन्न हुए (शचिष्ठा) अत्यन्त बुद्धिमानो ! आप (इन्द्रः) बिजुली (ईवतः) बहुत गतिवाले (द्यून्) प्रकाशों को जैसे (न) वैसे (परितक्म्यायाम्) सब प्रकार हंसनेवालों से युक्त सृष्टि में (शक्तिम्) सामर्थ्य को (गच्छथः) प्राप्त होते हैं (हि) ही हो और (कया, स्मा) किसी से (शचीनाम्) बुद्धियों वा वाणियों के अत्यन्त जाननेवाले (मक्षु) शीघ्र (भवथः) होते हो ॥३॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । जो बिजुली के सदृश सामर्थ्य को बढ़ाते हैं, वे बुद्धिमान् होकर अतुल लक्ष्मी को संसार में प्राप्त होते हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अन्धकार में भी प्रकाश

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्राणापानो! आप (हि स्म) = निश्चय से (ईवतः द्यून्) = आगामी दिनों में (मक्षू) = शीघ्र ही (गच्छथः) = हमें प्राप्त होते हो । (न) = जैसे (इन्द्रः) = एक जितेन्द्रिय पुरुष (परितक्म्यायाम्) = रात्रि में अन्धकार में भी (शक्तिम्) = शक्ति को प्राप्त करता है। जीवनयात्रा में घने अन्धकार के भी दिन आते हैं। उन दिनों में एक जितेन्द्रिय पुरुष घबराता नहीं। जैसे यह इन्द्र शक्ति को प्राप्त करता है, इसी प्रकार आगामी दिवसों में हम प्राणापान को प्राप्त करने का प्रयत्न करते हैं। प्राणापान की आराधना ही हमें जीवनयात्रा में अन्धकारमय दिनों में भी व्याकुलता से बचाएगी। [२] (दिव: आजाता) = ये प्राणापान प्रकाश के हेतु से प्रादुर्भूत किये गये हैं इनकी साधना से अशुद्धि का क्षय होकर ज्ञान चमक उठता है। (दिव्या) = ये प्राणापान हमारे जीवन में दिव्य गुणों को जन्म देनेवाले हैं। (सुपर्णा) = उत्तमता से हमारा पालन व पूरण करनेवाले हैं और ये प्राणापान (कया) = अपनी आनन्दप्रद शक्ति से (शचीनां शचिष्ठा भवथः) = अतिशयेन शक्तिवाले होते हैं। प्राणसाधना से हमें अद्भुत शक्ति प्राप्त होती है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणायाम द्वारा प्राणापान की साधना हमारे जीवन में शक्ति का संचार करती है और अन्धकारमय दिनों में भी प्रकाश को प्राप्त कराती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ दिव्या सुपर्णा दिव आजाता शचिष्ठा ! भवन्ताविन्द्र ईवतो द्यून्न परितक्म्यायां शक्तिं गच्छथो हि कया स्मा शचीनां शचिष्ठा मक्षु भवथः ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मक्षु) सद्यः (हि) (स्मा) एव। अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (गच्छथः) (ईवतः) बहुगतिमतः (द्यून्) प्रकाशान् (इन्द्रः) विद्युत् (न) इव (शक्तिम्) सामर्थ्यम् (परितक्म्यायाम्) परितः सर्वतस्तकन्ति हसन्ति यस्यां सृष्टौ तस्याम् (दिवः) विद्याप्रकाशात् (आजाता) समन्ताज्जातौ (दिव्या) दिवि शुद्धे व्यवहारे भवौ (सुपर्णा) सुष्ठु पर्णानि पालनानि ययोस्तौ (कया) (शचीनाम्) प्रज्ञानां वाचां वा (भवथः) (शचिष्ठा) अतिशयेन प्राज्ञौ ॥३॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । ये विद्युद्वत्सामर्थ्यं वर्द्धयन्ति ते धीमन्तो भूत्वाऽतुलां श्रियं जगति लभन्ते ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, complementary powers of nature and humanity, magnificent on the move, you come instantly at the call of time like rays of the sun displaying his power over the smiling earth at the end of night. Coming from the heavens, divine with wings of light, by which one of nature’s immaculate forces do you become the most powerful and eloquent?
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More inquisitiveness is described.

अन्वय:

O teachers and preachers! you are of pure nature, good protectors, and are born of the light of knowledge from all sides. Moreover, you are the wisest among the knowers of intellects or speeches quickly, and go to attain energy in this world. The electricity similarly also brings light endowed with various movements. How do you become the most wise?

भावार्थभाषाः - Those who increase their powers like electricity become wise and attain unmatched glory and prosperity in the world.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे विद्युतप्रमाणे सामर्थ्य वाढवितात ते बुद्धिमान बनून या जगात अतुल लक्ष्मी प्राप्त करतात. ॥ ३ ॥