वांछित मन्त्र चुनें

अ॒हं राजा॒ वरु॑णो॒ मह्यं॒ तान्य॑सु॒र्या॑णि प्रथ॒मा धा॑रयन्त। क्रतुं॑ सचन्ते॒ वरु॑णस्य दे॒वा राजा॑मि कृ॒ष्टेरु॑प॒मस्य॑ व॒व्रेः ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ahaṁ rājā varuṇo mahyaṁ tāny asuryāṇi prathamā dhārayanta | kratuṁ sacante varuṇasya devā rājāmi kṛṣṭer upamasya vavreḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒हम्। राजा॑। वरु॑णः। मह्य॑म्। तानि॑। अ॒सु॒र्या॑णि। प्र॒थ॒मा। धा॒र॒य॒न्त॒। क्रतु॑म्। स॒च॒न्ते॒। वरु॑णस्य। दे॒वाः। राजा॑मि। कृ॒ष्टेः। उ॒प॒ऽमस्यः॑। व॒व्रेः ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:42» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:17» मन्त्र:2 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब ईश्वरविषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे जो (वरुणः) सम्पूर्ण उत्तम प्रबन्धों का कर्त्ता (राजा) प्रकाशमान (अहम्) मैं जगदीश्वर (वरुणस्य) उत्तम सम्बन्ध में और (वव्रेः) स्वीकार करने योग्य (कृष्टेः) मनुष्य के सम्बन्ध में तथा (उपमस्य) उपमायुक्त जगत् के बीच में (राजामि) प्रकाशित होता हूँ उस (मह्यम्) मेरे लिये (देवाः) विद्वान् जन तृप्त होते हैं तथा जो (प्रथमा) आदि से वर्त्तमान (असुर्य्याणि) मेघादिकों के चिह्न (तानि) उनको (धारयन्त) धारण करते हैं और (क्रतुम्) बुद्धि को (सचन्ते) प्राप्त होते हैं, वैसे तुम लोग भी आचरण करो ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो मनुष्य सर्वत्र व्याप्त, बुद्धि और धन के देनेवाले जगत् के स्वामी मुझ परमात्मा को भजते हैं, वे सब सुखों को भजते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

आसुरभावों का विनाशक बल

पदार्थान्वयभाषाः - [१] वरुण की उपासना करता हुआ (अहम्) = मैं स्वयं भी (राजा) = राजा (वरुणः) = देदीप्यमान वरुण बन जाता हूँ। (मह्यम्) = मेरे लिए सब (देवा:) = देव (तानि) = उन (प्रथमा) = मुख्य (असुर्याणि) = असुरों के विघातक बलों को (धारयन्त) = धारण करते हैं। इन बलों को प्राप्त करके मैं आसुरभावों का विनाश करके देव बन जाता हूँ। [२] (देवा:) = देववृत्ति के पुरुष (वरुणस्य क्रतुम्) = वरुण की प्रज्ञा व शक्ति को (सचन्ते) = प्राप्त करते हैं। मैं भी (कृष्टेः) = श्रमशील (उपमस्य) = उपासक के (वव्रे:) = रूप का (राजामि) = राजा बनता हूँ ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु की उपासना से असुरविघातक बलों को प्राप्त करके मैं प्रभु जैसा ही बनता हूँ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथेश्वरविषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यथा यो वरुणो राजाऽहं वरुणस्य वव्रेः कृष्टेरुपमस्य जगतो मध्ये राजामि तस्मै मह्यं देवाः प्रीणन्ति यानि प्रथमाऽसुर्य्याणि तानि धारयन्त क्रतुं सचन्ते तथा यूयमप्याचरत ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अहम्) जगदीश्वरः (राजा) प्रकाशमानः (वरुणः) सर्वोत्तमप्रबन्धकर्त्ता (मह्यम्) (तानि) (असुर्य्याणि) असुराणां मेघादीनामिमानि चिह्नानि (प्रथमा) आदिमानि (धारयन्त) धरन्ति (क्रतुम्) प्रज्ञाम् (सचन्ते) प्राप्नुवन्ति (वरुणस्य) सम्बन्धस्योत्तमस्य (देवाः) विद्वांसः (राजामि) प्रकाशे (कृष्टेः) मनुष्यस्य (उपमस्य) उपमायुक्तस्य (वव्रेः) स्वीकर्त्तव्यस्य ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये मनुष्याः सर्वत्र व्याप्तं बुद्धिधनप्रदं जगतः स्वामिनं मां परमात्मानं भजन्ते ते सर्वाणि भजन्ते ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - I am Varuna, ruling spirit of the world, best and highest. For me do the first manifestations of the spirit in nature hold the wealth and power of existence. They are the divine immortals who comprise and conduct the creative yajna, the spirit in body form. I rule the world of humanity, the phenomenal forms and all that is hidden in potentiality.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of God are mentioned.

अन्वय:

O men ! I am the best Ruler shining on account of my virtues. I rule over this world which is good, acceptable and lived by men and other beings. All the enlightened persons are devoted to Me, upholding clouds and other things they are manifestations of my power, and thus attain good intellect. So you should also emulate.

भावार्थभाषाः - The persons should worship only one God. He is Omnipresent, Giver of intellect and wealth and is the Lord of the world and enjoys all happiness.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जी माणसे सर्वव्यापक, बुद्धिधन प्रदाता, जगाचा स्वामी (मला) परमात्म्याला भजतात तो सर्वांना भजतात. ॥ २ ॥