वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्रा॑ ह॒ रत्नं॒ वरु॑णा॒ धेष्ठे॒त्था नृभ्यः॑ शशमा॒नेभ्य॒स्ता। यदी॒ सखा॑या स॒ख्याय॒ सोमैः॑ सु॒तेभिः॑ सुप्र॒यसा॑ मा॒दयै॑ते ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indrā ha ratnaṁ varuṇā dheṣṭhetthā nṛbhyaḥ śaśamānebhyas tā | yadī sakhāyā sakhyāya somaiḥ sutebhiḥ suprayasā mādayaite ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्रा॑। ह॒। रत्न॑म्। वरु॑णा। धेष्ठा॑। इ॒त्था। नृऽभ्यः॑। श॒श॒मा॒नेभ्यः॑। ता। यदि॑। सखा॑या। स॒ख्याय॑। सोमैः॑। सु॒तेभिः॑। सु॒ऽप्र॒यसा॑। मा॒दयै॑ते॒। इति॑ ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:41» मन्त्र:3 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:15» मन्त्र:3 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (धेष्ठा) धाता जनो (इन्द्रा) राजन् (वरुणा) और उत्तम गुणों से युक्त प्रधान ! (यदी) यदि जिन तुम दोनों ने (शशमानेभ्यः) प्रशंसा करते हुए (नृभ्यः) मनुष्यों के लिये (ह) ही (रत्नम्) सुन्दर धन दिया तो (ता) वे (सखाया) परस्पर मित्र आप दोनों (सख्याय) मित्रपन के लिये (सुप्रयसा) श्रेष्ठ प्रयत्न से (सुतेभिः) उत्पन्न किये गये (सोमैः) ऐश्वर्य्यों से (मादयैते) सुख को प्राप्त हों (इत्था) इस प्रकार से आप दोनों निश्चय आनन्दित हों ॥३॥
भावार्थभाषाः - जो राजा और मन्त्रीजन उत्तम गुणवाले मनुष्यों का धन आदि से सत्कार करते हैं, वे ही ऐश्वर्य्य को प्राप्त होकर सदा आनन्दित होते हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

श्रेष्ठ रत्नों की प्राप्ति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (ता इन्द्रावरुणा) = प्रसिद्ध परमैश्वर्यशाली पापनिवारक देवो! आप (शशमानेभ्यः) = प्लुतगति से कर्म करनेवाले [शश प्लुत गतौ] और इन कर्मों द्वारा ही प्रभु का शंसन करनेवाले [शंसमानेभ्यः] (नृभ्यः) = लोगों के लिए (इत्था) = सचमुच (रत्नं धेष्ठा) = रमणीय धनों को धारण करते हो। [२] यह आप तब करते हो, (यद्) = जब कि (ई) = निश्चय से (सखाया) = मित्रभूत आप (सुतेभिः सोमैः) = उत्पन्न हुए हुए सोमों से तथा (सुप्रयसा) = उत्तम सात्त्विक अन्नों के सेवन से (सख्याय) = मित्रता के लिए (मादयैते) = प्रसन्न होते हो । इन्द्र और वरुण हमारे मित्र तभी बनते हैं, जब कि हम सात्त्विक अन्नों का सेवन करते हुए सोम का रक्षण करते हैं। यह सोमरक्षण ही हमें 'इन्द्र-वरुण' के जैसा बनने में समर्थ करता है। तभी हम रमणीय रत्नों के भागी होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - [क] हम सात्त्विक अन्नों का सेवन करें, [ख] सोम का शरीर में ही व्यापन करें, [ग] सदा कर्मशील बने रहें। यही मार्ग है 'इन्द्र व वरुण' के प्रिय बनने का ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे धेष्ठा इन्द्रावरुणा ! यदि युवाभ्यां शशमानेभ्यो नृभ्यो ह रत्नं दत्तं तर्हि ता सखाया भवन्तौ सख्याय सुप्रयसा सुतेभिस्सोमैर्मादयैत इत्था युवामप्यानन्दितौ भवेथाम् ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रा) राजन् (ह) किल (रत्नम्) रमणीयं धनम् (वरुणा) शुभगुणयुक्तप्रधान (धेष्ठा) धातारौ (इत्था) एवं प्रकारेण (नृभ्यः) मनुष्येभ्यः (शशमानेभ्यः) प्रशंसमानेभ्यः (ता) तौ (यदि) अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (सखाया) परस्परं सुहृदौ (सख्याय) सख्युर्भावाय (सोमैः) ऐश्वर्यैः (सुतेभिः) निष्पादितैः (सुप्रयसा) सुष्ठु प्रयत्नेन (मादयैते) सुखयेताम् ॥३॥
भावार्थभाषाः - ये राजामात्याः शुभगुणानां जनानां धनादिना सत्कारं कुर्वन्ति त एवैश्वर्य्यं प्राप्य सदा मोदन्ते ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Varuna, ruler and the elected people in power, if they hold and govern the jewel wealth of the nation in trust for the people, and the people would then appreciate, approve and admire them, then this way, they, both friends in agreement, for friendship of the people, would be happy and rejoice with the honour and prosperity of the law created with the honest effort of all in unison.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of the ruler and his Council of the Ministers are told.

अन्वय:

O king and virtuous prime minister ! you are upholders and sustainers of all. You bestow gems and other valuable articles upon the admirers, and good virtuous and learned persons. They being friendly to each another, enjoy bliss with the wealth earned with labor. Thus, you may also enjoy bliss.

भावार्थभाषाः - The kings and ministers always enjoy happiness on having acquired wealth, and honor virtuous persons with money and other things.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे राजा व मंत्रीगण उत्तमगुणयुक्त माणसांचा धन इत्यादींनी सत्कार करतात तेच ऐश्वर्य प्राप्त करून सदैव आनंदित राहतात. ॥ ३ ॥