वांछित मन्त्र चुनें

त्र्यु॒दा॒यं दे॒वहि॑तं॒ यथा॑ वः॒ स्तोमो॑ वाजा ऋभुक्षणो द॒दे वः॑। जु॒ह्वे म॑नु॒ष्वदुप॑रासु वि॒क्षु यु॒ष्मे सचा॑ बृ॒हद्दि॑वेषु॒ सोम॑म् ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tryudāyaṁ devahitaṁ yathā vaḥ stomo vājā ṛbhukṣaṇo dade vaḥ | juhve manuṣvad uparāsu vikṣu yuṣme sacā bṛhaddiveṣu somam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्रि॒ऽउ॒दा॒यम्। दे॒वऽहि॑तम्। यथा॑। वः॒। स्तोमः॑। वा॒जाः॒। ऋ॒भु॒क्ष॒णः॒। द॒दे। वः॒। जु॒ह्वे। म॒नु॒ष्वत्। उप॑रासु। वि॒क्षु। यु॒ष्मे इति॑। सचा॑। बृ॒हत्ऽदि॑वेषु। सोम॑म् ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:37» मन्त्र:3 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:9» मन्त्र:3 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वाजाः) अन्न तथा विज्ञानवाले (ऋभुक्षणः) श्रेष्ठ जनो ! (यथा) जैसे (वः) आप लोगों की वा आप लोगों के लिये (स्तोमः) प्रशंसा मुझको सुख देती है, वैसे आप लोगों के लिये आनन्द को मैं (ददे) देता हूँ और जैसे मैं (मनुष्वत्) विद्वान् के सदृश (वः) आप लोगों को (उपरासु) श्रेष्ठ (विक्षु) मनुष्य आदि प्रजाओं में (सचा) सत्य से (बृहद्दिवेषु) महान् दिव्य पदार्थों में (त्र्युदायम्) मन, देह और वचन इन तीनों से जिसको देते हैं उस (देवहितम्) विद्वानों के लिये हितकारक (सोमम्) ऐश्वर्य्य को (जुह्वे) स्पर्द्धा करता हूँ और (युष्मे) आप लोगों के लिये सुख देता हूँ, वैसे मुझको आप लोग भी बुलाओ और सुख दो ॥३॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । हे मनुष्यो ! जैसे विद्वान् जन आप लोगों के लिये सुख देते हैं और आप लोगों के हित की इच्छा करते हैं, वैसे ही आप लोग भी उनके लिये आचरण करो ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स्तोम और सोम

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (वाजाः) = शक्तिशाली पुरुषो! (ऋभुक्षणः) = ज्ञानदीप्त पुरुषो ! (यथा) = जिस प्रकार (वः) = आपका (त्र्युदायम्) = तीनों 'शारीरिक, मानस व बौद्धिक' उन्नतियोंवाला देवहितम् देवों में स्थापन हो, सो (वः) = तुम्हारे लिए (स्तोमः ददे) यह स्तोम दिया जाता है। इस स्तोम [= स्तुति] द्वारा तुम सब प्रकार की उन्नति करके अपने को देवों में स्थापित करनेवाले होंगे। यह स्तोम तुम्हें देव बना देगा। प्रभु का स्तवन हमें प्रभु जैसा बनने के लिए प्रेरित करता ही है। [२] (मनुष्वत्) = एक विचारशील व्यक्ति की तरह (उपरासु) = [ उप रमन्ते] प्रभु की उपासना में [स्तोम में] रमण करनेवाली (विक्षु) = प्रज्ञाओं में, (युष्मे सचा) = तुम्हारे साथ (बृहद्दिवेषु) = प्रभूत ज्ञानदीप्तिवाली प्रजाओं में (सोमं जुह्वे) = मैं इस सोम को देता हूँ। यह सोम ही सुरक्षित हुआ हुआ तुम्हारी सब उन्नतियों = का कारण बनेगा।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – हम स्तोम [स्तुति] को अपनाएँ और सोम का [वीर्य का] रक्षण करें। यही विविध [शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक] उन्नति का मार्ग है । यही देवत्व प्राप्ति का साधन है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे वाजा ऋभुक्षणो ! यथा वः स्तोमो मां सुखं ददाति तथा युष्मभ्यमानन्दमहं ददे। यथाहं मनुष्वद्व उपरासु विक्षु सचा बृहद्दिवेषु त्र्युदायं देवहितं सोमं जुह्वे युष्मे सुखं प्रयच्छामि तथा मां यूयमाह्वयत सुखं प्रयच्छत ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्र्युदायम्) यं मनोदेहवचनैरुदायन्ति तम् (देवहितम्) देवेभ्यो हितकरम् (यथा) (वः) युष्माकं युष्मभ्यं वा (स्तोमः) प्रशंसा (वाजाः) अन्नविज्ञानवन्तः (ऋभुक्षणः) महान्तः (ददे) ददामि (वः) युष्मान् (जुह्वे) स्पर्द्धे (मनुष्वत्) विद्वद्वत् (उपरासु) श्रेष्ठासु (विक्षु) मनुष्यादिप्रजासु (युष्मे) युष्मान् (सचा) सत्येन (बृहद्दिवेषु) दिव्येषु पदार्थेषु (सोमम्) ऐश्वर्य्यम् ॥३॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । हे मनुष्या ! यथा विद्वांसो युष्मभ्यं सुखं ददति युष्माकं हितं चिकीर्षन्ति तथैव यूयमपि तदर्थमाचरत ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Rbhus, eminent scholars and miraculous makers, as your threefold gift of science, technology and wealth of power and excellence for the highest of people is a source of bliss and comfort, so do I as one among the same people high and low, dedicated to the vast divinities, offer you the treat of soma, best of wealth and joy as gift, in truth of thought, word and deed, offering loved by the noblest divine souls, the Rbhus.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More duties of the enlightened ones are narrated.

अन्वय:

O great men! you are endowed with true knowledge and taking good food. Your praise gives me pleasure, and so I give joy to you (by my humility and service). I seek to acquire wealth by well-considered method, with body and speech, like an enlightened thoughtful person, because he lives in association with good people, and deals truthfully. And with regard to the divine objects, he is beneficent to truthful and highly learned persons. I invoke and give you happiness. You may also kindly invoke me and give happiness and joy.

भावार्थभाषाः - As leasned hersons give you happiness, and desire to do good to you, you should also reciprocate similarly.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. हे माणसांनो! जसे विद्वान लोक तुम्हाला सुख देतात व तुमच्या हिताची इच्छा करतात, तसेच तुम्हीही त्यांच्याशी वागा. ॥ ३ ॥