वांछित मन्त्र चुनें

यत्तृ॒तीयं॒ सव॑नं रत्न॒धेय॒मकृ॑णुध्वं स्वप॒स्या सु॑हस्ताः। तदृ॑भवः॒ परि॑षिक्तं व ए॒तत्सं मदे॑भिरिन्द्रि॒येभिः॑ पिबध्वम् ॥९॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yat tṛtīyaṁ savanaṁ ratnadheyam akṛṇudhvaṁ svapasyā suhastāḥ | tad ṛbhavaḥ pariṣiktaṁ va etat sam madebhir indriyebhiḥ pibadhvam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत्। तृ॒तीय॑म्। सव॑नम्। र॒त्न॒ऽधेय॑म्। अकृ॑णुध्वम्। सु॒ऽअ॒प॒स्या। सु॒ऽह॒स्ताः॒। तत्। ऋ॒भ॒वः॒। परि॑ऽसिक्तम्। वः॒। ए॒तत्। सम्। मदे॑भिः। इ॒न्द्रि॒येभिः॑। पि॒ब॒ध्व॒म् ॥९॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:35» मन्त्र:9 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:6» मन्त्र:4 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:9


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सुहस्ताः) सुन्दर धर्म्मसम्बन्धी कर्म्म करनेवाले हाथों से युक्त (ऋभवः) बुद्धिमानो ! आप (यत्) जो (वः) आप लोगों के लिये (एतत्) यह (परिषिक्तम्) सब प्रकार श्रेष्ठ पदार्थों से संयुक्त किया हुआ (तत्) उसको (मदेभिः) आनन्दों (इन्द्रियेभिः) चक्षुरादि इन्द्रियों और (स्वपस्या) उत्तम धर्मसम्बन्धी कर्म की इच्छा से (सम्, पिबध्वम्) पान करो और (रत्नधेयम्) जिसमें रत्न धरे जाते हैं उस (तृतीयम्) तीसरे अर्थात् अड़तालीसवें वर्ष पर्य्यन्त सेवित ब्रह्मचर्य्य और (सवनम्) सम्पूर्ण ऐश्वर्य्यों के प्राप्त करनेवाले कर्म को (अकृणुध्वम्) करिये ॥९॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! तुम प्रथम अर्थात् युवावस्था में विद्या का अभ्यास, द्वितीय अर्थात् मध्यम अवस्था में गृहाश्रम और तृतीय में न्याय आदि कर्मों का अनुष्ठान करके पूर्ण ऐश्वर्य्य को प्राप्त होओ ॥९॥ इस सूक्त में विद्वानों का कृत्य वर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की पिछिले सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥९॥ यह पैंतीसवाँ सूक्त और छठा वर्ग समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

मदेभिः इन्द्रियेभिः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (यत्) = जब (तृतीयं सवनम्) = जीवन-यज्ञ के सायन्तन सवन को भी (रत्नधेयम्) = रत्नों का आधान करनेवाला (अकृणुध्वम्) = करते हो, अर्थात् ६८ से ११६ वर्ष तक भी सोम [रतन मणि] का शरीर में धारण करते हो, तो (स्वपस्या) = उत्तम कर्मों की इच्छा से सुहस्ता: = उत्तम हाथोंवाले होते हो। सोमरक्षण से उत्तम कर्मों की इच्छा तो होती ही है, साथ ही साथ शक्तिसम्पन्न बने रहते हैं । [२] (तद्) = तब (ऋभव:) = हे ज्ञानदीप्त पुरुषो! (वः) = तुम्हारा (एतत्) = यह (परिषिक्तम्) = सोम का (सर्वतः) = सेचन होता है । सो तुम (मदेभिः) = उल्लासों के हेतु से तथा (इन्द्रियेभिः) = वीर्यों व बलों के हेतु से प्रत्येक अंग की शक्ति के हेतु से (संपिबध्वम्) = सम्यक् सोम का पान करो। सोमरक्षण से जीवन में उल्लास बना रहता है तथा शक्ति स्थिर रहती है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोमरक्षण हमें उत्तम कर्मों की इच्छावाला, उत्तम हाथोंवाला, उल्लासयुक्त व सशक्त बनाता है। अगले सूक्त में भी इन ऋभुओं का ही वर्णन है -
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे सुहस्ता ऋभवो ! यूयं यद्व एतत्परिषिक्तं तन्मदेभिरिन्द्रियेभिः स्वपस्या सम्पिबध्वं तद्रत्नधेयं तृतीयं सवनमकृणुध्वम् ॥९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) (तृतीयम्) अष्टाचत्वारिंशद्वर्षपरिमितसेवितं ब्रह्मचर्य्यम् (सवनम्) सकलैश्वर्य्यप्रापकम् (रत्नधेयम्) रत्नानि धीयन्ते यस्मिँस्तत् (अकृणुध्वम्) (स्वपस्या) सुष्ठु धर्म्यकर्मेच्छया (सुहस्ताः) शोभना धर्म्यकर्मकरा हस्ता येषान्ते (तत्) (ऋभवः) (परिषिक्तम्) परितः सर्वतः श्रेष्ठपदार्थैः संयोजितम् (वः) युष्मभ्यम् (एतत्) (सम्) (मदेभिः) आनन्दैः (इन्द्रियेभिः) (पिबध्वम्) ॥९॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यूयं प्रथमे वयसि विद्याभ्यासं द्वितीये गृहाश्रमं तृतीये न्यायादिकर्मानुष्ठानं च कृत्वा पूर्णमैश्वर्य्यं प्राप्नुत ॥९॥ अत्र विद्वत्कृत्यवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥९॥ इति पञ्चत्रिंशत्तमं सूक्तं षष्ठो वर्गश्च समाप्तः ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Rbhus, generous at heart and dexterous of hand, the third yajnic session and creation of soma replete with the jewel wealth of life’s essence which you have accomplished with your noble action, that nectar sweet of soma seasoned and reinforced is here for you. Drink it with the exciting pleasure of your senses, mind and soul.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The qualities of the Enlighted are further told.

अन्वय:

O wisemen ! you always perform righteous deeds. Please accept this (Charu or Prasadada or leftover of the oblations). It has been well prepared for you tastefully with joy with prime object of “doing good deeds". Make this Brahmacharya of forty-eight years (maximum period prescribed for marriage) a store-house of good virtues like wisdom, truthfulness, purity and other means for the attainment of all kinds of wealth.

भावार्थभाषाः - O men! attain prosperity by acquiring knowledge in the first part of life, by discharging the duties of household life in the second part of life and dispensing justice etc. in the third part of life.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! प्रथम युवावस्थेत विद्येचा अभ्यास, द्वितीय अर्थात मध्यम अवस्थेत गृहस्थाश्रम, तृतीयमध्ये न्याय इत्यादी कर्मांचे अनुष्ठान करून पूर्ण ऐश्वर्य प्राप्त करा. ॥ ९ ॥