वांछित मन्त्र चुनें

शच्या॑कर्त पि॒तरा॒ युवा॑ना॒ शच्या॑कर्त चम॒सं दे॑व॒पान॑म्। शच्या॒ हरी॒ धनु॑तरावतष्टेन्द्र॒वाहा॑वृभवो वाजरत्नाः ॥५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

śacyākarta pitarā yuvānā śacyākarta camasaṁ devapānam | śacyā harī dhanutarāv ataṣṭendravāhāv ṛbhavo vājaratnāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

शच्या॑। अ॒क॒र्त॒। पि॒तरा॑। युवा॑ना। शच्या॑। अ॒क॒र्त॒। च॒म॒सम्। दे॒व॒ऽपान॑म्। शच्या॑। हरी॒ इति॑। धनु॑ऽतरौ। अ॒त॒ष्ट॒। इ॒न्द्र॒ऽवाहौ॑। ऋ॒भ॒वः॒। वा॒ज॒ऽर॒त्नाः॒ ॥५॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:35» मन्त्र:5 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:5» मन्त्र:5 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वाजरत्नाः) अन्न आदि पदार्थ और सुवर्ण आदि पदार्थों से युक्त (ऋभवः) बुद्धिमानो ! आप लोग (शच्या) उत्तम बुद्धि से (युवाना) युवावस्था को प्राप्त (पितरा) विज्ञानवाले अध्यापक और उपदेशक को (अकर्त्त) करिये (शच्या) कर्म से (देवपानम्) देव विद्वान् जन जिससे पान करते हैं उस (चमसम्) पान करने के साधन को (अकर्त्त) करिये (शच्या) वाणी से (धनुतरौ) शीघ्र पहुँचाने और (इन्द्रवाहौ) ऐश्वर्य्य को प्राप्त करानेवाले (हरी) वायु और बिजुली को (अतष्ट) उत्पन्न करो ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वानो ! आप लोग इस प्रकार यत्न करो जैसे कि मनुष्यों के सन्तान युवावस्था जब तक तब तक प्राप्त पूर्ण विज्ञानवाले होकर पूर्ण युवावस्था में परस्पर प्रीति और अनुमति से स्वयंवर विवाह करके सदा आनन्दित होवें ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देवपान चमस

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (वाजरत्ना:) = शक्तिरूपी रमणीय धनवाले, (ऋभव:) = ज्ञानदीप्त पुरुषो! आप (शचा) = कर्म व प्रज्ञान द्वारा (पितरा) = द्यावापृथिवी रूप माता पिता को मस्तिष्करूप द्युलोक को तथा शरीररूप पृथिवी को (युवाना) = युवा (अकर्त) = कर देते हो। इन्हें जीर्णशक्तिवाले नहीं होने देते। [२] तुम (शच्या) = कर्म व प्रज्ञान द्वारा (चमसम्) = इस शरीरपात्र को (देवपानम्) = दिव्यवृत्तिवाले पुरुषों का सोमपान का स्थान (अकर्त) = करते हो इसमें सोम का पान करते हुए इसे अत्यन्त दृढ़ व ज्ञान सम्पन्न बनाते हो। [३] (शच्या) = कर्म व प्रज्ञान द्वारा ही हरी इन इन्द्रियाश्वों को (धनुतरौ) = [शीघ्रं गंतृतरौ ] शीघ्र गतिवाला तथा (इन्द्रवाहौ) = उस प्रभु का वहन [धारण] करनेवाला अतष्ट बनाते हो। कर्मेन्द्रियाँ यदि शीघ्रता से यज्ञादि कर्मों में प्रवृत्त होती हैं, तो ज्ञानेन्द्रियाँ प्रभु का ज्ञान प्राप्त करनेवाली बनती हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- कर्म व प्रज्ञान द्वारा शरीर व मस्तिष्क की शक्ति जीर्ण नहीं होती। इस शरीर में देववृत्ति के पुरुष सोम [वीर्यशक्ति] का रक्षण करते हैं और इन्द्रियों को कर्मप्रवृत्त व आत्मज्ञान का धारण करनेवाली बनाते हैं। -
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे वाजरत्ना ऋभवो ! यूयं शच्या युवाना पितराकर्त्त शच्या देवपानं चमसमकर्त्त शच्या धनुतराविन्द्रवाहौ हरी अतष्ट ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (शच्या) प्रज्ञया (अकर्त्त) कुरुत (पितरा) विज्ञानवन्तावध्यापकोपदेशकौ (युवाना) प्राप्तयौवनौ (शच्या) कर्मणा (अकर्त्त) (चमसम्) पेयसाधनम् (देवपानम्) देवाः पिबन्ति येन तत् (शच्या) वाण्या। शचीति वाङ्नामसु पठितम्। (निघं०१.११) (हरी) वायुविद्युतौ (धनुतरौ) शीघ्रं गमयितारौ (अतष्ट) निष्पादयत (इन्द्रवाहौ) ऐश्वर्यप्रापकौ (ऋभवः) धीमन्तः (वाजरत्नाः) वाजा अन्नादयो रत्नानि सुवर्णादीनि च येषान्ते ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वांसो ! यूयमेवं यत्नं कुरुत यथा मनुष्यसन्ताना युवावस्था यावत्तावत् प्राप्तपूर्णविज्ञाना भूत्वा पूर्णायां युवावस्थायां परस्परस्य प्रीत्यनुमतिभ्यां स्वयंवरं विवाहं कृत्वा सर्वदाऽऽनन्दिताः स्युः ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Rbhus, with your truth of knowledge and holy science, you rejuvenate your parents to youthful health. With truth of vision and imagination, you reveal the fourfold cup of life’s beauty and joy for the drink of divinities. With your truth of science and technology you create the power and construct the chariot faster than bullet speed for the ride of Indra, world’s presiding power of rule and law. You are really the master creators and controllers of the speed and jewels of life on earth.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The qualities and duties of the enlightened are enumerated.

अन्वय:

O wisemen ! endowed with knowledge and food grains etc. you make even aged one young and highly learned teacher and preacher again because of your wisdom and You manufacture a ladle and it serves a good purpose under your service. instructions, generate air and electricity being the means of drinking, and it leads to quick locomotion and prosperity.

भावार्थभाषाः - O learned person ! you should endeavor in such a manner that children complete full knowledge at the time of youth, and only thereafter enter into wedlock with full love, understanding and mutual consent. They should always remain full of bliss.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे विद्वानांनो! तुम्ही असा प्रयत्न करा की, मानवी संतानांनी युवावस्थेत पूर्ण विज्ञान प्राप्त करून परस्पर प्रीती व अनुमतीने स्वयंवर विवाह करून सदैव आनंदात राहावे. ॥ ५ ॥