वांछित मन्त्र चुनें

नकि॑रिन्द्र॒ त्वदुत्त॑रो॒ न ज्यायाँ॑ अस्ति वृत्रहन्। नकि॑रे॒वा यथा॒ त्वम् ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

nakir indra tvad uttaro na jyāyām̐ asti vṛtrahan | nakir evā yathā tvam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

नकिः॑। इ॒न्द्र॒। त्वत्। उत्ऽत॑रः। न। ज्याया॑न्। अ॒स्ति॒। वृ॒त्र॒ऽह॒न्। नकिः॑। ए॒व। यथा॑। त्वम् ॥१॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:30» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:6» वर्ग:19» मन्त्र:1 | मण्डल:4» अनुवाक:3» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब चौबीस ऋचावाले तीसवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में सूर्यदृष्टान्त से राजविषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वृत्रहन्) मेघ को नाश करनेवाले सूर्य के सदृश वर्त्तमान (इन्द्र) राजन् ! (यथा) जैसे (त्वम्) आप हो, वैसे ही (त्वत्) आप से (उत्तरः) पीछे (नकिः) नहीं (अस्ति) है (न) नहीं (ज्यायान्) बड़ा है और (नकिः, एव) न उत्तम ही है ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो सबसे श्रेष्ठ होवे, उसी का राजा करो ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'अनुपम' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = सब शक्ति के कर्मों को करनेवाले परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! [सर्वाणि बलकर्माणि इन्द्रस्य, इदि परमैश्वर्ये] (त्वद्) = आप से (उत्तर:) = उत्कृष्टतर (नकि:) = कोई भी नहीं है। आपकी शक्ति व ऐश्वर्य को कोई भी अभिभूत नहीं कर सकता। [२] हे (वृत्रहन्) = सब ज्ञान की आवरणभूत वासनाओं को विनष्ट करनेवाले प्रभो! आप से (ज्यायान्) = अधिक प्रशस्यतर न कोई भी नहीं है । आप ही उपासक को वासना शून्य जीवनवाला बनाकर उत्कृष्ट स्थिति प्राप्त कराते हैं । परन्तु एक उपासक कितना भी उत्कृष्टतर व प्रशस्यतर जीवनवाला बनता जाए, तो भी वह (यथा त्वम्) = जैसे आप हैं, वैसा (नकिः एव) = नहीं ही बन सकता 'न मुक्तानामपि हरेः साम्यम्' । प्रभु अनुपम हैं 'न = तस्य प्रतिमा अस्ति' ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु से न कोई उत्कृष्टतर है, न प्रशस्यतर । प्रभुं जैसा भी कोई नहीं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ सूर्य्यदृष्टान्तेन राजविषयमाह ॥

अन्वय:

हे वृत्रहन्निन्द्र ! यथा त्वमसि तथैव त्वदुत्तरो नकिरस्ति न ज्यायानस्ति नकिरुत्तमश्चैव ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नकिः) निषेधे (इन्द्र) राजन् (त्वत्) (उत्तरः) पश्चात् (न) निषेधे (ज्यायान्) ज्येष्ठः (अस्ति) (वृत्रहन्) यो वृत्रं हन्ति स सूर्य्यस्तद्वद्वर्त्तमान (नकिः) (एव) अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (यथा) (त्वम्) ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यः सर्वेभ्यः श्रेष्ठो भवेत्तमेव राजानं कुरुत ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord ruler of the world, destroyer of evil and breaker of the cloud like the sun, there is none higher than you, none beyond, none greater, none even equal to you as you are.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of an ideal ruler are told.

अन्वय:

O king ! like the sun destroying the clouds there is no one superior to the clouds, there is no one superior to you, shining because of your virtues. There is no one more excellent than you. There is no one comparable as you are.

भावार्थभाषाः - O men ! you should elect such a king who is the best and the noblest among you.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात सूर्य, मेघ, मनुष्य, विद्वान व राजाच्या गुणांचे वर्णन केल्याने या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! जो सर्वांत श्रेष्ठ असतो त्यालाच राजा करा. ॥ १ ॥