वांछित मन्त्र चुनें

भूय॑सा व॒स्नम॑चर॒त्कनी॒योऽवि॑क्रीतो अकानिषं॒ पुन॒र्यन्। स भूय॑सा॒ कनी॑यो॒ नारि॑रेचीद्दी॒ना दक्षा॒ वि दु॑हन्ति॒ प्र वा॒णम् ॥९॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

bhūyasā vasnam acarat kanīyo vikrīto akāniṣam punar yan | sa bhūyasā kanīyo nārirecīd dīnā dakṣā vi duhanti pra vāṇam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

भूय॑सा। व॒स्नम्। अ॒च॒र॒त्। कनी॑यः। अवि॑ऽक्रीतः। अ॒का॒नि॒ष॒म्। पुनः॑। यन्। सः। भूय॑सा। कनी॑यः। न। अ॒रि॒रे॒ची॒त्। दी॒नाः। दक्षाः॑। वि। दु॒ह॒न्ति॒। प्र। वा॒णम् ॥९॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:24» मन्त्र:9 | अष्टक:3» अध्याय:6» वर्ग:12» मन्त्र:4 | मण्डल:4» अनुवाक:3» मन्त्र:9


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब ज्येष्ठ-कनिष्ठ के व्यवहार विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - जो (अविक्रीतः) नहीं बेचा गया (भूयसा) बहुत प्रकार से (कनीयः) अत्यन्त अल्प (वस्नम्) हट्टस्रस्तर अर्थात् हटिया में बिछाने का (अचरत्) आचरण करे (सः) वह (पुनः) फिर (यन्) जाता हुआ (भूयसा) बहुत भाव से (कनीयः) अत्यन्त न्यून कर्म को (न) नहीं (अरिरेचीत्) रीता करे और जो (दीनाः) क्षीण (दक्षाः) चतुर जन (वाणम्) वाणी को (वि, प्र, दुहन्ति) अच्छे प्रकार पूरित करते हैं, उनको मैं (अकानिषम्) प्रदीप्त करूँ और कामना करूँ ॥९॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य अनेक प्रकार के व्यापार करनेवाले, अभिमानरहित, बुद्धिमान् हुए, विद्या और शिक्षा से पूर्ण वाणी को करते हैं, वे छोटों को पाल सकते हैं ॥९॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अविक्रीत

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गतमन्त्र में जीवन को एक दीर्घ संग्राम के रूप में चित्रित किया था। एक मार्ग विषयप्रवृत्ति का है, दूसरा विषयों से निवृत्ति का । विषयों का सुख क्षणिक होता है और उसके लिए बहुत अधिक मूल्य देना पड़ जाता है। मन्त्र में कहते हैं कि (भूयसा) = बहुत अधिक हानि से बहुत अधिक अपने द्रव्य को देकर (कनीयः वस्नमचरत्) = अत्यल्प मूल्य को पाता है। स्वास्थ्य व शक्ति को विनष्ट करके क्षणिक सुख को लेना ऐसा ही तो है । (पुन:) = फिर, इसके विपरीत (अविक्रीतः) = [न विक्रीतं येन] 'जिसने विषयों के लिए अपने को नहीं बेचा' ऐसा मैं (यन्) = मार्ग पर आगे बढ़ता हुआ (अकानिषम्) = [कन् दीप्तौ] चमक उठता हूँ। प्रभु के समीप पहुँचता हुआ अधिकाधिक तेजस्वी होता जाता हूँ। [२] (सः) = वह उपर्युक्त प्रकार से सोचनेवाला व्यक्ति (भूयसा) = बहुत अधिक द्रव्य देकर (कनीयः) = अत्यल्प मूल्य को (न अरिरेचीत्) = नहीं प्राप्त करता [न लभते सा०], अर्थात् यह वैषयिक सुख के लिए वीर्य को विनष्ट नहीं करता। ये (दीना:) = हृदय में नम्रता को धारण करनेवाले [humble, meek] (दक्षा:) = कार्यकुशल पुरुष (प्रवाणम्) = प्रभु से दी गई इस प्रकृष्ट वेदवाणी को (विदुहन्ति) = विशेषरूप से दोहते हैं। दीन शब्द लोक में 'दुःखी' इस अर्थ में प्रयुक्त होता है। वेद में 'दी' का अर्थ to shine =चमकना अथवा to appear good=अच्छा प्रतीत होना है। इस प्रकार 'दीन' शब्द ज्ञान से दीप्त होनेवाला अथवा नम्रता से उत्तम प्रतीत होनेवाला है। ये व्यक्ति वीर्य को विनष्ट करके वैषयिक सुख की ओर नहीं झुकते ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम अपने को विषय सुख के लिए न बेच डालें।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ ज्येष्ठकनिष्ठव्यवहारविषयमाह ॥

अन्वय:

योऽविक्रीतो भूयसा कनीयो वस्नमचरत् स पुनर्यन् भूयसा कनीयो नारिरेचीद्ये दीना दक्षा वाणं वि प्र दुहन्ति तानहमकानिषं कामयेयम् ॥९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (भूयसा) बहुना (वस्नम्) हट्टस्रस्तरम् (अचरत्) (कनीयः) अतिशयेन कनिष्ठम् (अविक्रीतः) न विक्रीतः (अकानिषम्) प्रदीपयेयम् (पुनः) (यन्) गच्छन् (सः) (भूयसा) बहुना (कनीयः) (न) निषेधे (अरिरेचीत्) रिक्तङ्कुर्यात् (दीनाः) क्षीणाः (दक्षाः) चतुराः (वि) (दुहन्ति) पूरिताङ्कुर्वन्ति (प्र) (वाणम्) वाणीम्। वाण इति वाङ्नामसु पठितम्। (निघं०१.११) ॥९॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या विविधव्यापारकारिणो निरभिमानाः प्राज्ञाः सन्तो विद्याशिक्षाभ्यां पूर्णां वाचं कुर्वन्ति ते कनीयसः पालयितुं शक्नुवन्ति ॥९॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The poor ignorant trader buys the pleasure of glitter and sense at the great price of the spirit. Drained out, exhausted and disvalued, he goes back: “I want back what I had parted with in exchange for what I had got.” No, not now. With all that he can surrender, he cannot redeem even a little of what he has lost. The poor as well as the intelligent get back only what they bargain for in word and action.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Importance of nice behavior and commitment is stated.

अन्वय:

The business man or trader who conducts or behaves nicely with his clients in order to dispose off his stock of goods, he does not apply mean ways, and is not ever defamed or condemned and dipsomania vanity. I would always seek assistance of and exhort persons who ever speak balanced language and are wise and intelligent (Editor).

भावार्थभाषाः - Those persons who are engaged in various kinds of business should be free from vanity and be intelligent and use speech full of wisdom and education. They can help the poor.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे अनेक प्रकारचा व्यापार करणारी, अभिमानरहित, बुद्धिमान, विद्या व शिक्षणाने वाणीचा वापर चांगल्या प्रकारे करतात. ती लहानांचे पालन करू शकतात. ॥ ९ ॥