वांछित मन्त्र चुनें

तमिन्नरो॒ वि ह्व॑यन्ते समी॒के रि॑रि॒क्वांस॑स्त॒न्वः॑ कृण्वत॒ त्राम्। मि॒थो यत्त्या॒गमु॒भया॑सो॒ अग्म॒न्नर॑स्तो॒कस्य॒ तन॑यस्य सा॒तौ ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tam in naro vi hvayante samīke ririkvāṁsas tanvaḥ kṛṇvata trām | mitho yat tyāgam ubhayāso agman naras tokasya tanayasya sātau ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तम्। इत्। नरः॑। वि। ह्व॒य॒न्ते॒। स॒म्ऽई॒के। रि॒रि॒क्वांसः॑। त॒न्वः॑। कृ॒ण्व॒त॒। त्राम्। मि॒थः। यत्। त्या॒गम्। उ॒भया॑सः। अग्म॑न्। नरः॑। तो॒कस्य॑। तन॑यस्य। सा॒तौ ॥३॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:24» मन्त्र:3 | अष्टक:3» अध्याय:6» वर्ग:11» मन्त्र:3 | मण्डल:4» अनुवाक:3» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (रिरिक्वांसः) रेचन कराते हुए (नरः) नायक लोगो ! (समीके) उत्तम प्रकार प्राप्त सङ्ग्राम में (यत्) जिसकी विद्वान् लोग (वि) विशेष करके (ह्वयन्ते) स्पर्द्धा करते हैं (तम्) उसको (इत्) ही (तन्वः) शरीर का (त्राम्) रक्षक (कृण्वत) करिये और हे (नरः) राज्य के नायको ! (तोकस्य) शीघ्र उत्पन्न हुए और (तनयस्य) कुमारावस्था को प्राप्त बालक के (सातौ) उत्तम प्रकार विभाग में (उभयासः) दोनों ओर वर्त्तमान और दुःख का (त्यागम्) त्याग तथा (मिथः) परस्पर शत्रुओं को नष्ट करते हुए जन (अग्मन्) प्राप्त हों, उनका सेवन करो ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे सेना के जनो ! जो भृत्यों का रक्षक, उत्साहयुक्त और शूरवीर होवे, उसका सत्कार करके और जो सङ्ग्राम को छोड़के भागते हैं, उनका नहीं सत्कार करके और अत्यन्त दण्ड देकर विजय को प्राप्त होओ ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

परस्पर त्याग से उत्तम सन्तान की प्राप्ति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (नरः) = युद्ध में शत्रु के प्रति आगे बढ़नेवाले लोग (समीके) = संग्राम में (तं इत्) = उस प्रभु को ही (विह्वयन्ते) = विशेषरूप से पुकारते हैं। प्रभु की शक्ति से शक्तिसम्पन्न होकर ही वे विजयी बनते हैं। [२] (रिरिक्वांसः) = तप द्वारा सब मलों का विरेचन करनेवाले पुरुष प्रभु को ही (तन्वः) = शरीर का (त्राम्) = रक्षक (कृण्वत) = करते हैं। प्रभुस्मरण के साथ जीवन को तपस्वी बनाते हुए हम प्रभु को ही अपना शरीर रक्षक बनाते हैं। [२] एक घर में (यत्) = जब (उभयासः नरः) = दोनों लोग, अर्थात् पति-पत्नी (मिथ:) = परस्पर (त्यागं अग्मन्) = त्याग को प्राप्त होते हैं, जब 'पति' पत्नी के लिए तथा 'पत्नी' पति के लिए अधिक से अधिक त्याग करने को तैयार होता है तो वे (तोकस्य) = पुत्रों के तथा (तनयस्य) = पौत्रों के (सातौ) = लाभ को प्राप्त करते हैं। इनके उत्तम सन्तान होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- जीवनसंग्राम में प्रभुस्मरण द्वारा प्रभु को अपना रक्षक बनाएँ। परस्पर त्यागवृत्ति से चलते हुए हम उत्तम सन्तानों को प्राप्त करें।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे रिरिक्वांसो नरः ! समीके यद्यं विद्वांसो वि ह्वयन्ते तमिदेव तन्वस्त्रां कृण्वत। हे नरस्तोकस्य तनयस्य साता उभयासो दुःखस्य त्यागङ्कुर्वन्तो मिथः शत्रून् घ्नन्तोऽग्मँस्तान् सेवध्वम् ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तम्) (इत्) एव (नरः) नायकाः (वि) विशेषेण (ह्वयन्ते) स्पर्द्धन्ते (समीके) सम्यक् प्राप्ते सङ्ग्रामे। समीक इति सङ्ग्रामनामसु पठितम्। (निघं०२.१७) (रिरिक्वांसः) रेचनङ्कारयन्तः (तन्वः) शरीरस्य (कृण्वत) कुरुत (त्राम्) रक्षकम् (मिथः) अन्योऽन्यम् (यत्) यम् (त्यागम्) (उभयासः) उभयत्र वर्त्तमानाः (अग्मन्) प्राप्नुत (नरः) राज्यस्य नेतारः (तोकस्य) सद्यो जातस्याऽपत्यस्य (तनयस्य) कुमाराऽवस्थां प्राप्तस्य (सातौ) संविभक्ते ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे सेनाजना ! यो भृत्यानां रक्षक उत्साहक शूरवीरो भवेत्तं सत्कृत्य ये सङ्ग्रामङ्कृत्वा पलायन्ते तानसत्कृत्य भृशं दण्डयित्वा विजयं प्राप्नुत ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - People and leaders both call upon him in their battles of life in search of freedom, those who seek release and those who look to him for the protection of their bodies. Together, men and women, men and leaders, go to him for freedom from suffering as well as for the well being of their children and grand children.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The outcome of study of military science is stated.

अन्वय:

O leading men ! keeping away your selves and others from all evils, it is Indra (Prosperous king or Commander-in-Chief of the army) whom all learned persons invoke in the battles. You also make him the preserver of your bodies. O leaders of the State! serve those persons, both officers and the people, in the task of preservation of wealth for the sake of already born infants and grown up children by alleviating their sufferings, and destroying the enemies attacking you.

भावार्थभाषाः - O military people! honor that brave person who is the guardian of the public servants and exhorts them. Dishonor and punish those who run away from the battle-field. In this way, you would ever be victorious.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे सेनेतील लोकांनो! जो नोकरांचा रक्षक, उत्साही व शूरवीर असेल त्याचा सत्कार करा. जे युद्धातून पलायन करतात त्यांचा धिक्कार करा व दंड द्या आणि विजय प्राप्त करा. ॥ ३ ॥