वांछित मन्त्र चुनें

पि॒पी॒ळे अं॒शुर्मद्यो॒ न सिन्धु॒रा त्वा॒ शमी॑ शशमा॒नस्य॑ श॒क्तिः। अ॒स्म॒द्र्य॑क्शुशुचा॒नस्य॑ यम्या आ॒शुर्न र॒श्मिं तु॒व्योज॑सं॒ गोः ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pipīḻe aṁśur madyo na sindhur ā tvā śamī śaśamānasya śaktiḥ | asmadryak chuśucānasya yamyā āśur na raśmiṁ tuvyojasaṁ goḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पि॒पी॒ळे। अं॒शुः। मद्यः॑। न। सिन्धुः॑। आ। त्वा॒। शमी॑। श॒श॒मा॒नस्य॑। श॒क्तिः। अ॒स्म॒द्र्य॑क्। शु॒शु॒चा॒नस्य॑। य॒म्याः॒। आ॒शुः। न। र॒श्मिम्। तु॒वि॒॑ऽओज॑सम्। गोः ॥८॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:22» मन्त्र:8 | अष्टक:3» अध्याय:6» वर्ग:8» मन्त्र:3 | मण्डल:4» अनुवाक:3» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजनीति के अध्ययन से अध्यापकविषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! (मद्यः) आनन्दित करानेवाली (सिन्धुः) नदी जैसे (न) वैसे जिन आपको (अंशुः) पदार्थ पहुँचनेवाला (आ, पिपीळे) पीड़ा देता है उन (शशमानस्य) अधर्म्म का उल्लङ्घन करने (शुशुचानस्य) अत्यन्त शोधने और (गोः) स्तुति करनेवाले आपके (आशुः) शीघ्र चलनेवाले घोड़े के (न) सदृश (यम्याः) रात्रियाँ (रश्मिम्) सूर्य्य के प्रकाश को जैसे वैसे जो (अस्मद्र्यक्) हम को प्राप्त होनेवाली (शक्तिः) सामर्थ्य हम लोगों का पालन करे वह और (शमी) उत्तम कर्म्म (तुव्योजसम्) बहुत बल और पराक्रमयुक्त (त्वा) आपको प्राप्त होवे ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । हे प्रजाजनो ! जो लोग अपने राजा को पीड़ा देवें, वे आप लोगों से नाश करने योग्य हैं और जैसे रात्रियाँ किरणों को नष्ट करती हैं, वैसे ही धार्म्मिक राजा के बल को प्राप्त होकर शत्रु दूर होते हैं ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शशमान की शमी-शुशुमान की शक्ति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (अंशुः) = ज्ञान रश्मियों को प्राप्त करानेवाला यह सोम (पिपीडे) = [Cover, wrap] हमारे से शरीर में ही संवृत [सुरक्षित] किया गया है। सोम को हमने शरीर में व्याप्त करने का प्रयत्न किया है। यह शरीर में ही सोम का प्रवाह (मद्यः) = हर्षजनक (सिन्धुः न) = नदी के प्रवाह के समान है। [२] हे प्रभो ! इस प्रकार सोम को शरीर में सुरक्षित करने पर (शशमानस्य) = आपका स्तवन करनेवाले का (शमी) = कर्म तथा (शुशुचानस्य) = अपने को पवित्र करने वाले की (शक्तिः) = शक्ति (त्वा) = आपको (अस्मद्र्यक् आयम्या:) = हमारी ओर बाँधनेवाली हो । सोमरक्षण से मैं सदा आपका स्तवन करता हुआ कर्म करूँ तथा अपने को पवित्र बनाता हुआ शक्तिसम्पन्न बनूँ। ऐसा बनकर ही मैं आपको प्राप्त करनेवाला हो सकूँगा। इस प्रकार मैं आपको अपने में बाँधनेवाला बनूँ, (न) = जैसे कि (आशु:) = एक स्फूर्तिसम्पन्न नियन्ता (गो:)= शीघ्रगामी अश्व के (तुव्योजसम्) = बड़े बलवाली बहुत दृढ़, (रश्मिम्) = लगाम को संयत करता है। प्रभु का सदा स्मरण बनाये रखने के लिए सदा सावधान रहने की आवश्यकता है। जरा प्रमत्त हुए और प्रभु से दूर हुए। उसी प्रकार जैसे कि सारथि जरा प्रमत्त हुआ और लगाम की पकड़ ढ़ीली हुई ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम सोम का रक्षण करें। इससे हम ज्ञान प्राप्त करके प्रभुस्मरणपूर्वक कर्म करेंगे तथा पवित्र जीवनवाले होकर शक्तिशाली होंगे। ऐसे बनकर ही हम प्रभुप्राप्ति के पात्र होंगे।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजनीत्यध्ययनेनाध्यापकविषयमाह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! मद्यस्सिन्धुर्न यन्त्वामंशुरापिपीळे तस्य शशमानस्य शुशुचानस्य गोस्त आशुर्न यम्या रश्मिमिव याऽस्मद्र्यक् शक्तिरस्मान् पालयेत् सा शमी च तुव्योजसन्त्वाऽऽप्नोतु ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (पिपीळे) पीडयति (अंशुः) प्रापकः (मद्यः) आनन्दयिता (न) इव (सिन्धुः) नदीव (आ) (त्वा) त्वाम् (शमी) उत्तमं कर्म्म (शशमानस्य) अधर्म्ममुल्लङ्घतः (शक्तिः) सामर्थ्यम् (अस्मद्र्यक्) याऽस्मानञ्चति प्राप्नोति (शुशुचानस्य) भृशं शोधकस्य (यम्याः) रात्रयः। यम्येति रात्रिनामसु पठितम्। (निघं०१.७) (आशुः) शीघ्रगाम्यश्वः (न) इव (रश्मिम्) सूर्य्यप्रकाशम् (तुव्योजसम्) बहुबलपराक्रमम् (गोः) स्तावकस्य। गौरिति स्तोतृनामसु पठितम्। (निघं०३.१६) ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । हे प्रजाजना ! ये स्वं राजानं पीडयेयुस्ते युष्माभिर्हन्तव्याः। यथा रात्रयो रश्मिं प्रानश्यन्ति तथैव धार्मिकस्य राज्ञो बलं प्राप्य शत्रवो निवर्त्तन्ते ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Distilled is the soma of exciting joy of life’s action as homage to you. May it reach you like the sea.$And O lord, bring us the peace and power of the omnipotent and self-refulgent Divinity at the fastest like a driver controlling the reins of a tempestuous courser.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a good teacher of politics are told.

अन्वय:

O king ! like a river you are giver of delight, keeping yourself away from the unrighteousness and are purifying and devoted to God. Let him vanish by your strength who troubles you, like the night when the sun-rays vanish darkness. May your strength always sustain us like a speedy horse. Be always engaged in doing good deeds, and vigorous.

भावार्थभाषाः - O subjects ! you should kill the persons who give trouble to your ruler. As the darkness of night vanishes with the dawn of the sun, in the same manner, enemies flee away when a strong and a righteous king appears on the scene.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. हे प्रजाजनांनो ! जे लोक आपल्या राजाला त्रास देतात त्यांचा तुम्ही नाश केला पाहिजे व रात्र जशी किरणांना नष्ट करते तसेच धार्मिक राजाचे बल प्राप्त झाल्याने शत्रू दूर होतात. ॥ ८ ॥