वांछित मन्त्र चुनें

नाहमतो॒ निर॑या दु॒र्गहै॒तत्ति॑र॒श्चता॑ पा॒र्श्वान्निर्ग॑माणि। ब॒हूनि॑ मे॒ अकृ॑ता॒ कर्त्वा॑नि॒ युध्यै॑ त्वेन॒ सं त्वे॑न पृच्छै ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

nāham ato nir ayā durgahaitat tiraścatā pārśvān nir gamāṇi | bahūni me akṛtā kartvāni yudhyai tvena saṁ tvena pṛcchai ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न। अ॒हम्। अतः॑। निः। अ॒य॒। दुः॒ऽगहा॑। ए॒तत्। ति॒र॒श्चता॑। पा॒र्श्वात्। निः। ग॒मा॒नि॒। ब॒हूनि॑। मे॒। अकृ॑ता। कर्त्वा॑नि। युध्यै॑। त्वे॒न॒। सम्। त्वे॒न॒। पृ॒च्छै॒ ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:18» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:5» वर्ग:25» मन्त्र:2 | मण्डल:4» अनुवाक:2» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर दृष्टान्त से पूर्वोक्त विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वन् ! जैसे (अहम्) मैं (दुर्गहा) दुःख से प्राप्त होने योग्यों का नाश करनेवाला (न) न होऊँ (पार्श्वात्) पाश से (निः, गमानि) जाऊँ (मे) मेरे (बहूनि) बहुत (अकृता) न किये गये (कर्त्वानि) कर्त्तव्य कर्म हैं (तिरश्चता) तिरछे बाँके से (त्वेन) किससे (युध्यै) युद्ध करूँ (त्वेन) अन्य से (सम्, पृच्छै) पूछूँ, वैसे आप (अतः) इस कारण से (एतत्) इस पूर्वोक्त को (निः) अत्यन्त (अय) प्राप्त होओ ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जैसे मैं कर्म नहीं करता हूँ और करके न किये गये न रखता हूँ, मेरे साथ जो युद्ध की इच्छा करे, उसके साथ युद्ध में पूछने योग्य को पूछता हूँ, वैसे इस सब का आचरण करो ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वासना संग्राम-तत्त्वज्ञान

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (अहम्) = मैं (अतः) = गतमन्त्र में वर्णित पुराण धर्ममार्ग से (न) = नहीं (नि: अया) = [अयानि] बाहर जाता हूँ। उस पुराण धर्ममार्ग से ही चलता हूँ । (एतत्) = यह पुराणधर्म (दुर्गहः) = कष्टों का नाश करनेवाला है [दुर्ग-हा] अथा 'दुर् गहा' = कठिनता से ग्रहण करने योग्य है 'क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति' । (तिरश्चता) = टेड़ी गतिवाले [तिरः अञ्च्] (पाश्र्वात्) पासों से-सीमाओं से (निर्गमाणि) = बाहर होता हूँ। सीमाओं व पासों में न जाकर मध्यमार्ग से चलता हूँ। पक्ष में न गिरते हुए आचरण करना ही तो न्याय है। [२] (मे) = मेरे द्वारा (बहूनि) = बहुत से (कर्त्वानि) = कर्त्तव्य अकृता नहीं किये गये हैं। कितने ही मेरे कर्त्तव्य कर्म बचे हुए हैं। (त्वेन) = एक कर्त्तव्य-कर्म के द्वारा तो मैं (युध्यै) = वासनाओं के साथ संग्राम करता हूँ। (त्वेन) = तथा एक के द्वारा (संपृच्छे) = [प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्] ज्ञानवाणियों को परिप्रश्नों द्वारा जानने का प्रयत्न करता हूँ। मुख्य कर्त्तव्य दो ही हैं- [क] वासनाओं के साथ संग्राम, [ख] ज्ञानवाणियों के तत्त्व का दर्शन ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ— मैं अति में न जाकर मध्यमार्ग से चलता हूँ। वासनाओं के साथ संग्राम करता हुआ तत्त्वज्ञान प्राप्त करने का प्रयत्न करता हूँ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्दृष्टान्तेन पूर्वोक्तमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वन् ! यथाऽहं दुर्गहा न भवेयं पार्श्वान्निर्गमाणि मे बहून्यकृता कर्त्वानि कर्माणि सन्ति तिरश्चता त्वेन युध्यै त्वेन सम्पृच्छै तथात्वमत एतन्निरय ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (न) (अहम्) (अतः) अस्मात् (निः) नितराम् (अय) प्राप्नुहि (दुर्गहा) यो दुर्गान् दुःखेन गन्तुं योग्यान् हन्ति (एतत्) (तिरश्चता) तिरश्चीनेन (पार्श्वात्) (निः) (गमानि) गच्छेयम् (बहूनि) (मे) मम (अकृता) अकृता (कर्त्वानि) कर्त्तव्यानि (युध्यै) युद्धं कुर्याम् (त्वेन) केन (सम्) (त्वेन) अन्येन (पृच्छै) पृच्छेयम् ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या ! यथाऽहं कर्म न करोमि कृत्वाऽकृतानि न रक्षामि मया सह योद्धुमिच्छेत्तेन सह युद्धे प्रष्टव्यं पृच्छामि तथैतत्सर्वमाचर ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - This path is dark and deep, unfathomable, yet it is unavoidable. Therefore, I won’t evade it, nor trespass it either by another tortuous route or by a wayside alley. Many are my jobs yet unaccomplished, many the battles to be fought by many, many the questions to be asked of many.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The guidelines for a noble man are laid.

अन्वय:

O learned person! let me not destroy the difficult paths of Dharma. Let me go from the right side, (not transgressing the path of Dharma or duty). There are many duties which I have not yet discharged, that is, let me discharge them. Let me fight with a man who goes astray or acts unjustly. Let me ask a wiseman about my duties (when I am in doubt). You should also do so and turn away from the path of un-righteousness.

भावार्थभाषाः - I do not commit tabooed actions and do not leave works unfinished after the initiation. If some one wants to fight with me, I ask him questions to dissuade and silence him. Same way you should also do.
टिप्पणी: The path of Dharma is sometimes difficult to follow in the Upanishad. language, उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गम पथस्तत् कवयो वदन्ति (Kathop). –Arise, awake and stop not, till the goal is attained. Get the knowledge of Dharma from the enlightened persons, as it is a difficult path like walking over the blade of a razor. But on account of difficulty, the path of Dharma should never be given up.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे मी (वाईट) कर्म करीत नाही व केलेल्याची आणि न केलेल्याची राखण करत नाही. माझ्याबरोबर जो युद्धाची इच्छा करतो, त्याच्याबरोबर युद्ध करताना विचारण्यास योग्य असलेल्यांना विचारतो. तसे सर्वांनी आचरण करावे. ॥ २ ॥