वांछित मन्त्र चुनें

तव॑ त्वि॒षो जनि॑मन्रेजत॒ द्यौरेज॒द्भूमि॑र्भि॒यसा॒ स्वस्य॑ म॒न्योः। ऋ॒घा॒यन्त॑ सु॒भ्वः१॒॑ पर्व॑तास॒ आर्द॒न्धन्वा॑नि स॒रय॑न्त॒ आपः॑ ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tava tviṣo janiman rejata dyau rejad bhūmir bhiyasā svasya manyoḥ | ṛghāyanta subhvaḥ parvatāsa ārdan dhanvāni sarayanta āpaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तव॑। त्वि॒षः। जनि॑मन्। रे॒ज॒त॒। द्यौः। रेज॑त्। भूमिः॑। भि॒यसा॑। स्वस्य॑। म॒न्योः। ऋ॒घा॒यन्त॑। सु॒ऽभ्वः॑। पर्व॑तासः। आर्द॑न्। धन्वा॑नि। स॒रय॑न्ते। आपः॑ ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:17» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:5» वर्ग:21» मन्त्र:2 | मण्डल:4» अनुवाक:2» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (जनिमन्) जन्मवाले राजन् ! जिस जगदीश्वर के (त्विषः) प्रताप से (भियसा) भय से (द्यौः) अन्तरिक्ष (रेजत) कम्पित होता और (भूमिः) पृथ्वी (रेजत्) कम्पित होती वैसे (तव) आपके (स्वस्य) निज (मन्योः) क्रोध से शत्रु लोग काँपें और जैसे (सुभ्वः) उत्तम प्रकार वृष्टि जिनसे हो ऐसे (पर्वतासः) पर्वतों के सदृश ऊँचे मेघ (ऋघायन्त) बाधित होते (आर्दन्) और नाश करते हैं (आपः) जल और (धन्वानि) स्थल अर्थात् शुष्क भूमियाँ (सरयन्ते) गमन करती हैं, वैसे ही आपकी सेना और मन्त्रीजन होवें ॥२॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! आप परमेश्वर के सदृश पक्षपात का त्याग करके मनुष्यों में पिता के सदृश वर्त्ताव करो और जैसे जगदीश्वर के भय से सम्पूर्ण जगत् व्यवस्थित रहता है, वैसे ही आप के दण्ड के भय से सब जगत् भोग के लिये कल्पित हो और सूर्य जैसे मेघ को बाधा करता और जलवृष्टि से जगत् को आनन्दित करता है, वैसे ही शत्रुओं को बाधित करके सज्जनों को आनन्द दीजिये ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

चराचर के शासक प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे इन्द्र ! (तव) = आपकी (त्विषः) = दीप्ति के (जनिमन्) = प्रादुर्भूत होने पर (द्यौः) = मस्तिष्करूप द्युलोक (रेजत) = चमक उठता है। प्रभु की दीप्ति के प्रादुर्भूत होने पर (भूमिः) = यह शरीररूप पृथिवी भी (रेजद्) = तेजस्विता से दीप्त हो उठती है। [२] इस (स्वस्य) = आत्मा के (मन्योः) = क्रोध के (भियसा) = भय से (सुभ्व:) = महान् (पर्वतासः) = पर्वत (ऋघायन्त) = काँप उठते हैं। 'पर्वत' शब्द मेघ के लिए भी प्रयुक्त होता है। ये पर्वतरूप मेघ काँप उठते हैं और धन्वानि मरुस्थलों में भी (आप: सरयन्ते) = जलों को प्राप्त कराते हैं और (आर्दन्) = उन मरुस्थलों की प्यास बुझाते हैं [पिपासाह अपीडयन् सा०] ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- चेतन जगत् में प्रभु की दीप्ति के प्रादुर्भाव होने पर मस्तिष्क व शरीर दोनों ही दीप्त होते हैं। अचेतन जगत् भी मानो प्रभु के क्रोध के भय से काँप उठता है। मेघ मरुस्थल पर भी वर्षा को करके उस मरुस्थल की प्यास बुझा देते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे जनिमन् ! राजन्यस्य जगदीश्वरस्य त्विषो भियसा द्यौ रेजत भूमी रेजत्तथा तव स्वस्य मन्योः शत्रवः कम्पन्ताम्। यथा सुभ्वः पर्वतास ऋघायन्ताऽऽर्दनापो धन्वानि सरयन्ते तथैव तव सेना अमात्याश्च भवन्तु ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तव) (त्विषः) प्रतापात् (जनिमन्) जन्मवन् (रेजत) रेजते (द्यौः) (रेजत्) रेजते कम्पते (भूमिः) (भियसा) भयेन (स्वस्य) (मन्योः) (ऋघायन्त) बाध्यन्ते (सुभ्वः) सुष्ठु भवन्ति वृष्टयो येभ्यस्ते (पर्वतासः) शैला इवोच्छ्रिता मेघाः (आर्दन्) हिंसन्ति (धन्वानि) स्थलानि (सरयन्ते) गमयन्ति (आपः) जलानि ॥२॥
भावार्थभाषाः - हे राजंस्त्वं परमेश्वरवत्पक्षपातं विहाय नृषु पितृवद्वर्त्तस्व यथा जगदीश्वरभयात् सर्वं जगद् व्यवतिष्ठते तथैव तव दण्डभयात् सर्वं जगद्भोगाय कल्पतां यथा सूर्य्यो मेघं बाधते जलवृष्ट्या जगदानन्दयति तथैव शत्रून् बाधित्वा सज्जनानानन्दय ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - By your blazing glory, O lord manifest, does the heaven shine and dazzle. By force and fear of your essential law and power does the earth move in order and the deep clouds and mighty mountains, excellent all bound in law, shower rain on deserts and make the floods of water flow.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the Agni (king) are mentioned.

अन्वय:

O king of noble progeny ! by the splendor of God and by His fear, the heaven and earth tremble. Likewise, let your enemies tremble to see your vestures and wealth. The big clouds like the mountains rain well the sun. They are dissipated and through the rains, send waters to all dry and waterless places, because let your armies and ministers be matching with that.

भावार्थभाषाः - O king ! you should give up all prejudices or of partiality like God, and should deal with your subjects like their father. As the world stands in an order because of the fear of God, so let the world be able to give legitimate enjoyment under your fear. As the sun sends asunder the cloud, and gladdens the world with rains, so give due punishment to the wicked and make good persons happy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे राजा ! तू परमेश्वराप्रमाणे पक्षपाताचा त्याग करून लोकांबरोबर पित्याप्रमाणे वर्तन कर व जसे जगदीश्वराच्या भयाने संपूर्ण जग व्यवस्थित राहते तसे तुझ्या दंडाच्या भयाने सर्व जग भोगासाठी संरचित असावे व सूर्य जसा मेघाला बाधित करतो व जलवृष्टीने जगाला आनंदित करतो, तसेच शत्रूंना बाधित करून सज्जनांना आनंद दे. ॥ २ ॥