वांछित मन्त्र चुनें

गृ॒णा॒ना ज॒मद॑ग्निना॒ योना॑वृ॒तस्य॑ सीदतम्। पा॒तं सोम॑मृतावृधा॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

gṛṇānā jamadagninā yonāv ṛtasya sīdatam | pātaṁ somam ṛtāvṛdhā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

गृ॒णा॒ना। ज॒मत्ऽअ॑ग्निना। योनौ॑। ऋ॒तस्य॑। सी॒द॒त॒म्। पा॒तम्। सोम॑म्। ऋ॒त॒ऽवृ॒धा॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:62» मन्त्र:18 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:11» मन्त्र:8 | मण्डल:3» अनुवाक:5» मन्त्र:18


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - (ऋतावृधा) सत्य के बढ़ानेवाले (गृणाना) स्तुति करते हुए अध्यापक और उपदेशक आप दोनों (जमदग्निना) नेत्र अर्थात् प्रत्यक्ष से (ऋतस्य) सत्य आचरण के (योनौ) स्थान में निरन्तर (सीदतम्) वसो और (सोमम्) ऐश्वर्य्य की (पातम्) रक्षा करो ॥१८॥
भावार्थभाषाः - वे ही अध्यापक और उपदेशक होने के योग्य हैं कि जो प्रत्यक्ष आदि प्रमाणों से पृथिवी को लेकर परमेश्वरपर्य्यन्त पदार्थों का साक्षात्कार करके सत्यविद्या के आचरण की वृद्धि जिनको प्रिय, जो धर्मयुक्त मार्ग में जावैं, वे सत्कार करने के योग्य होवैं ॥१८॥ इस सूक्त में मित्र अध्यापक पढ़नेवाले श्रोता उपदेशक परमात्मा विद्वान् प्राण और उदान आदि के गुण वर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की इससे पूर्वसूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति है, ऐसा जानना चाहिये ॥ यह तीसरे मण्डल में बासठवाँ सूक्त पाँचवाँ अनुवाक, तीसरे अष्टक में ग्यारहवाँ वर्ग और तृतीय मण्डल समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ऋत की योनि में

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे मित्रावरुणा स्नेह व निष्पापता के देवताओ! आप (जमदग्निना) = दीप्त जाठराग्निवाले से (गृणाना) = स्तुति किये जाते हुए (ऋतस्य यो नौ) = ऋत की योनि में ऋत के उत्पत्ति स्थान प्रभु में (सीदतम्) = आसीन होओ। वस्तुतः ईर्ष्या-द्वेष आदि के अभाव में तथा पापवृत्ति के न होने पर शरीर ठीक बना रहता है- जाठराग्नि अपना कार्य ठीक प्रकार से करती है। इस प्रकार यह पूर्ण स्वस्थ पुरुष परमात्मा को पानेवाला बनता है। [२] हे (ऋतावृधा) = ॠत का वर्धन करनेवाले मित्रवरुणो ! आप (सोमं पातम्) = सोम का पान करो। मित्रता व निष्पापता मनुष्य को सोमरक्षण के योग्य बनाते हैं। मित्रता व निष्पापता से जीवन में ऋत का वर्धन होता है। यह ऋत [regularity] सोमरक्षण में सहायक होती है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मित्रता व निष्पापता सोमरक्षण में सहायक होते हैं और हमें प्रभुप्राप्ति के योग्य बनाते हैं।यह सूक्त जितेन्द्रिय बनकर निष्पाप बनने के भाव से प्रारम्भ हुआ था, समाप्ति पर सब के प्रति स्नेहवाला बनकर निष्पाप बनने के लिए प्रेरित कर रहा है। यह निष्पाप व्यक्ति अब चतुर्थ मण्डल के प्रारम्भ में 'अग्नि' नाम से प्रभु का स्मरण करता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे ऋतावृधा गृणाना मित्रावरुणौ युवां जमदग्निना ऋतस्य योनौ सततं सीदतं सोमं पातम् ॥१८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (गृणाना) स्तुवन्तौ (जमदग्निना) चक्षुषा प्रत्यक्षेण (योनौ) गृहे (ऋतस्य) सत्याचारस्य (सीदतम्) वसतम् (पातम्) रक्षतम् (सोमम्) ऐश्वर्य्यम् (ऋतावृधा) सत्यवर्द्धकौ ॥१८॥
भावार्थभाषाः - त एवाऽध्यापकोपदेशका भवितुमर्हन्ति ये प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः पृथिवीमारभ्य परमेश्वरपर्य्यन्तान् पदार्थान्त्साक्षात्कृत्वा सत्यविद्याचरणवृद्धिप्रिया धर्म्येण पथा गच्छेयुस्ते सत्कर्त्तुमर्हाः स्युरिति ॥१८॥ अत्र मित्राऽध्यापकाऽध्येतृश्रोत्रुपदेशकपरमात्मविद्वत्प्राणोदानादिगुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिरस्तीति वेद्यम् ॥ इति तृतीये मण्डले द्विषष्टितमं सूक्तं पञ्चमोऽनुवाकस्तृतीयाष्टक एकादशो वर्गस्तृतीयञ्च मण्डलं समाप्तम् ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Mitra and Varuna, friends of humanity dedicated to love and justice, exalted by life and acts of truth, exalting universal law and the flow of existence, celebrated by men of vision dedicated to rational and empirical experience of reality, abide in the house of truth and righteousness on the vedi of yajna, protect, promote and enjoy the beauty, peace and ecstasy of life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of peoples educators are highlighted.

अन्वय:

O disseminators of truth! O admirers of noble virtues, teachers and preachers! you are dear to us like Prana and Udāna, and abide always in truthful knowledge and conduct with the help of perception and other means, and thus protect great wealth of all kinds.

भावार्थभाषाः - Those persons only are capable to be teachers and preachers who visualize all coming events ahead, from earth to God, with perception and other means. Indeed, such person's love that expansion of true knowledge and conduct and follow the path of Dharma (righteousness). They in indeed, deserve all honor.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - तेच अध्यापक व उपदेशक होण्यायोग्य असतात, जे प्रत्यक्ष इत्यादी प्रमाणांनी पृथ्वीपासून परमेश्वरापर्यंत पदार्थांचा साक्षात्कार करतात. सत्याचरणप्रिय असून धर्ममार्गाने जातात त्यांचाच सत्कार केला पाहिजे. ॥ १८ ॥