वांछित मन्त्र चुनें

अच्छा॑ वो दे॒वीमु॒षसं॑ विभा॒तीं प्र वो॑ भरध्वं॒ नम॑सा सुवृ॒क्तिम्। ऊ॒र्ध्वं म॑धु॒धा दि॒वि पाजो॑ अश्रे॒त्प्र रो॑च॒ना रु॑रुचे र॒ण्वसं॑दृक्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

acchā vo devīm uṣasaṁ vibhātīm pra vo bharadhvaṁ namasā suvṛktim | ūrdhvam madhudhā divi pājo aśret pra rocanā ruruce raṇvasaṁdṛk ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अच्छ॑। वः॒। दे॒वीम्। उ॒षस॑म्। वि॒ऽभा॒तीम्। प्र। वः॒। भ॒र॒ध्व॒म्। नम॑सा। सु॒ऽवृ॒क्तिम्। ऊ॒र्ध्वम्। म॒धु॒धा। दि॒वि। पाजः॑। अ॒श्रे॒त्। प्र। रो॒च॒ना। रु॒रु॒चे॒। र॒ण्वऽस॑न्दृक्॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:61» मन्त्र:5 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:8» मन्त्र:5 | मण्डल:3» अनुवाक:5» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (रण्वसन्दृक्) सुन्दर पदार्थों के दिखाने (रोचना) रुचि करने और (मधुधा) मधुर पदार्थों को धारण करनेवाली (दिवि) प्रकाश में (वः) आप लोगों को (प्र, रुरुचे) अच्छी लगती है और जिससे (वः) आप लोगों के (ऊर्ध्वम्) उत्तम (पाजः) बल का (अश्रेत्) श्रवण करती है, उस (देवीम्) प्रकाशमान और आप लोगों और (विभातीम्) अनेक पदार्थों को प्रकाशित करती हुई (सुवृक्तिम्) उत्तम प्रकार वर्त्तमान (उषसम्) प्रभातवेला को (नमसा) वज्र अर्थात् बिजुली के साथ आप लोग (अच्छ) उत्तम प्रकार (प्र, भरध्वम्) पुष्ट कीजिये ॥५॥
भावार्थभाषाः - जैसे प्रातःकाल को सेवन करते हुए लोग उत्तम बल को प्राप्त होते हैं, वैसे ही स्नेहपात्र पतिव्रता स्त्री को प्राप्त होकर पुरुष शरीर आत्मबल और आरोग्यपन को प्राप्त होते हैं, जिससे दोनों के सदृश होने पर प्रेम बढ़ै ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'मधुधा' उषा

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (वः अच्छा विभातीम्) = तुम्हारा लक्ष्य करके प्रकाश को करती हुई (उषसं देवीम्) = प्रकाशमय उषा के प्रति (नमसा) = नमन के साथ (वः सुवृक्तिम्) = अपनी उत्तम पापवर्जनरूप स्तुति को (प्रभरध्वम्) = प्रकर्षेण भरण करनेवाले बनो। उषाकाल में नम्रतापूर्वक प्रभुस्तवन करना आवश्यक है-उस समय प्रभु से पाप-परित्याग की शक्ति की याचना करनी चाहिए। हमारी यही प्रार्थना हो कि हम दिनभर के कार्यों में यथासम्भव पाप से ऊपर ही उठे रहें। [२] यह (मधुधा) = माधुर्य का धारण करनेवाली उषा (दिवि) = द्युलोक में (ऊर्ध्वं पाजः अश्रेत्) = उत्कृष्ट शक्ति का आश्रय करती है। द्युलोक मस्तिष्क है, यह उषा मस्तिष्क में ज्ञान के आधार में उत्कृष्ट शक्ति को स्थापित करती है। यह (रण्वसंदृक्) = रमणीय दर्शनवाली उषा (रोचना) = सब लोकों को (प्ररुरुचे) = अपने तेज से प्रकर्षेण दीप्त करती है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- उषाकाल में हम नम्रतापूर्वक पापवर्जन के संकल्प द्वारा प्रभु का स्तवन करें। यह उषा हमें ज्ञान व उत्कृष्ट शक्ति प्राप्त कराती है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे मनुष्या या रण्वसन्दृग्रोचना मधुधा दिवि वो युष्मान् प्र रुरुचे। यया वो युष्माकमूर्ध्वं पाजोऽश्रेत् तां देवीं युष्मान् विभातीं सुवृक्तिमुषसं नमसा यूयमच्छ प्र भरध्वम् ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अच्छ) अत्र संहितायामिति दीर्घः। (वः) युष्मान् (देवीम्) देदीप्यमानाम् (उषसम्) प्रातर्वेलाम् (विभातीम्) विविधान् पदार्थान् प्रकाशयन्तीम् (प्र) (वः) युष्माकम् (भरध्वम्) (नमसा) वज्रेण विद्युता सह (सुवृक्तिम्) सुष्ठु वर्त्तमानाम् (ऊर्ध्वम्) उत्कृष्टम् (मधुधा) या मधूनि दधाति (दिवि) प्रकाशे (पाजः) बलम् (अश्रेत्) श्रयति (प्र) (रोचना) रुचिकरी (रुरुचे) रोचते (रण्वसंदृक्) या रण्वान्ररमणीयान्पदार्थान् सन्दर्शयति सा ॥५॥
भावार्थभाषाः - यथा प्रातर्वेलां सेवमाना जना उत्कृष्टं बलं प्राप्नुवन्ति तथैव हृद्यां पतिव्रतां भार्यां प्राप्य पुरुषः शरीरात्मबलाऽऽरोग्यानि प्राप्नोति यतो द्वयोः सदृशयोः सत्योर्रुचिर्वर्धेत ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Come ye celebrants, bear and bring songs of praise with offers of homage to the dawn over there, radiant and inspiring queen of light. Up there in high heaven she holds the nectar sweets and splendour of life, glorious, sublime, and blissful to the sight of mortals.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The subject of women is further highlighted.

अन्वय:

Offer due praise to the divine (radiant) Ushas, shining upon you. It is the repository of sweetness, manifests her brightness aloft in the sky, is radiant and lovely, and brightens the regions. Make proper use of electricity at the time of the dawn and on other occasions. Ushas enables us to see the charming objects.

भावार्थभाषाः - As the persons who get up early in the morning before the advent of the dawn, get good health and strength, in the same manner, a man attains the physical and spiritual power and health by marrying lovely and chaste wife. Because of it, the love may ever increase on account of likeness and suitability.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसे प्रातःकाळी लोक उत्तम बल प्राप्त करतात तसे हृद्य पतिव्रता स्त्री मिळाल्यामुळे पुरुष आत्मबल व आरोग्य प्राप्त करतो. दोघेही सारखेच असल्यामुळे प्रेम वाढते. ॥ ५ ॥