वांछित मन्त्र चुनें

मि॒त्रो जना॑न्यातयति ब्रुवा॒णो मि॒त्रो दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम्। मि॒त्रः कृ॒ष्टीरनि॑मिषा॒भि च॑ष्टे मि॒त्राय॑ ह॒व्यं घृ॒तव॑ज्जुहोत॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mitro janān yātayati bruvāṇo mitro dādhāra pṛthivīm uta dyām | mitraḥ kṛṣṭīr animiṣābhi caṣṭe mitrāya havyaṁ ghṛtavaj juhota ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मि॒त्रः। जना॑न्। या॒त॒य॒ति॒। ब्रु॒वा॒णः। मि॒त्रः। दा॒धा॒र॒। पृ॒थि॒वीम्। उ॒त। द्याम्। मि॒त्रः। कृ॒ष्टीः। अनि॑ऽमिषा। अ॒भि। च॒ष्टे॒। मि॒त्राय॑। ह॒व्यम्। घृ॒तऽव॑त्। जु॒हो॒त॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:59» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:5» मन्त्र:1 | मण्डल:3» अनुवाक:5» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब नव ऋचावाले उनसठवें सूक्त का प्रारम्भ है। उसके प्रथम मन्त्र में मित्रगुणों का उपदेश करते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (ब्रुवाणः) उपदेश से प्रेरणा करता हुआ (मित्रः) सबका मित्रजन (जनान्) मनुष्यों को (अनिमिषा) दिन और रात्रि में होनेवाली क्रिया से (यातयति) पुरषार्थ कराता जो (मित्रः) सूर्य के समान परमात्मा मित्र (पृथिवीम्) भूमि (उत) और (द्याम्) सूर्यलोक को दिन और रात्रि में होनेवाली क्रिया से (दाधार) धारण करता और जो (मित्रः) सबका मित्र (कृष्टीः) खींचने वा जोतनेवाली मनुष्यरूप प्रजाओं को दिन और रात्रि में होनेवाली क्रिया से (अभि, चष्टे) सब प्रकार उपदेश देता है उस (मित्राय) उक्त सर्वव्यवहार को चलानेवाले मित्र के लिये (घृतवत्) बहुत घृत आदि से युक्त (हव्यम्) हविष्यान्न (जुहोत) दीजिये ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य लोग सत्य का उपदेश करने सत्य विद्या देने मित्रता रखने सबको धारण करनेवाले परमात्मा और सबके व्यवस्थापक राजा का सत्कार करते हैं, वे ही सबके मित्र हैं ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सूर्य की मित्रता

पदार्थान्वयभाषाः - [१] 'मित्र' सूर्य है, यह 'प्रमीति' से हमारा त्राण करता है 'प्रमीते: त्रायते'। यह (मित्रः) = सूर्य (ब्रुवाणः) = अपनी क्रिया से उपदेश करता हुआ (जनान्) = मनुष्यों को (यातयति) = कृष्यादि कर्मों में यत्नशील करता है। सूर्य अपने किरणरूप हाथों द्वारा हमें जगाता है और कर्म में प्रवृत्त होने के लिए उपदेश करता है । इस प्रकार (मित्रः) = यह सूर्य (पृथिवीम्) = पृथिवी को (उत) = और (द्याम्) = द्युलोक को (दाधार) = धारण करता है, (सामान्यतः) = सूर्य ही सर्वत्र प्रकाश व प्राणशक्ति का संचार करता है और इस प्रकार द्यावापृथिवी का धारण करनेवाला है। [२] (मित्रः) = यह सूर्य (कृष्टीः) = श्रमशील मनुष्यों को (अनिमिषा) = बिना पलक मारे, अर्थात् सतत सावधान होकर (अभिचष्टे) = देखता है [Look after] उनका पालन करता है। प्रभु कहते हैं कि इस (मित्राय) = सूर्य के लिए (घृतवत्) = घृत से युक्त (हव्यम्) = हव्य को (जुहोत) = आहुत करो। घृत व सामग्री द्वारा सूर्योदय के समय अवश्य अग्निहोत्र करो। यह तुम्हारे घरों के वायुमण्डल को शुद्ध करेगा, रोगकृमियों का संहार करेगा। इस प्रकार यह अग्निहोत्र 'सौमनस्य व दीर्घायुष्य' को देनेवाला होगा।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- उदय होता हुआ सूर्य हमें कर्मों में प्रवृत्त करता है। यह सबका धारण करता है। सूर्योदय के समय घरों में अग्निहोत्र करना स्वास्थ्य के लिए अतिशयेन हितकर है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ मित्रगुणानाह।

अन्वय:

हे मनुष्या यो ब्रुवाणो मित्रो जनाननिमिषा यातयति यो मित्रः पृथिवीमुत द्यामनिमिषा दाधार यो मित्रः कृष्टीरनिमिषाऽभिचष्टे तस्मै मित्राय घृतवद्धव्यं जुहोत ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मित्रः) सखा (जनान्) (यातयति) पुरुषार्थयति (ब्रुवाणः) उपदेशेन प्रेरयन् (मित्रः) सूर्य इव परमात्मा (दाधार) धरति (पृथिवीम्) भूमिम् (उत) अपि (द्याम्) सूर्यलोकम् (मित्रः) सर्वस्य सुहृद्राजा (कृष्टीः) कर्षिका मनुष्यप्रजाः (अनिमिषा) अहर्निशजन्यया क्रियया (अभि) (चष्टे) अभितः ख्याति (मित्राय) वह्नये (हव्यम्) होतुमर्हम् (घृतवत्) बहुघृतादियुक्तं हविः (जुहोत) दत्त ॥१॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या सत्योपदेशकं सत्यविद्याप्रदं सखायं सर्वाधारकं परमात्मानं सर्वव्यवस्थापकं राजानं सत्कुर्वन्ति त एव सर्वस्य सुहृदः सन्ति ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Mitra, Lord omnipotent, self-refulgent sun, speaking to people, and directing them through their direct experience, inspires and moves them to act and exert. Mitra holds and sustains the heaven and earth and the children of the earth. Mitra fully watches the people and their actions without a wink of the eye.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The qualities of a sincere friends are narrated.

अन्वय:

A Mitra (a friend) animates men to exertion (action. Ed.) through his inspiring words the the Mitra (God Who is Friend of all) sustains both the earth and heaven. The Mitra (third, king) is also friend of all who takes care of all farmers and other men with unclosing eyes (attentively. Ed.). The fourth Mitra (fire which is benevolent like a friend) accepts the oblations of ghee.

भावार्थभाषाः - They are the friends of all who honor a friend that is preacher of truth and giver of true knowledge, who revere God who is friend and sustainer of all, who show respect to a king who keeps all under law and order.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

x

भावार्थभाषाः - जी माणसे सत्याचा उपदेशक, सत्यविद्याप्रद, सखा, सर्वधारक परमात्मा व सर्वांचा व्यवस्थापक राजाचा सत्कार करतात तेच सर्वांचे सुहृद असतात. ॥ १ ॥