वांछित मन्त्र चुनें

पु॒रा॒णमोकः॑ स॒ख्यं शि॒वं वां॑ यु॒वोर्न॑रा॒ द्रवि॑णं ज॒ह्नाव्या॑म्। पुनः॑ कृण्वा॒नाः स॒ख्या शि॒वानि॒ मध्वा॑ मदेम स॒ह नू स॑मा॒नाः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

purāṇam okaḥ sakhyaṁ śivaṁ vāṁ yuvor narā draviṇaṁ jahnāvyām | punaḥ kṛṇvānāḥ sakhyā śivāni madhvā madema saha nū samānāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पु॒रा॒णम्। ओकः॑। स॒ख्यम्। शि॒वम्। वा॒म्। यु॒वोः। न॒रा॒। द्रवि॑णम्। ज॒ह्नाव्या॑म्। पुन॒रिति॑। कृ॒ण्वा॒नाः। स॒ख्या। शि॒वानि॑। मध्वा॑। म॒दे॒म॒। स॒ह। नु। स॒मा॒नाः॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:58» मन्त्र:6 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:4» मन्त्र:1 | मण्डल:3» अनुवाक:5» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

जो शिल्पी विद्वानों के साथ और लोग परस्पर मित्रता करें तो क्या पावें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (नरा) नायक सभा और सेना के ईशो ! (वाम्) आप दोनों (पुराणम्) प्राचीनकाल से सिद्ध (ओकः) सब ऋतुओं में सुख देनेवाले स्थान के तुल्य (शिवम्) कल्याण करनेवाले (सख्यम्) मित्र के कर्म को प्राप्त हूजिये और (जह्नाव्याम्) त्याग करनेवाले की नीति में (युवोः) तुम दोनों को (द्रविणम्) धन प्राप्त हो (पुनः) फिर (शिवानि) सुख करनेवाले (सख्या) मित्र के कर्मों को (कृण्वानाः) करते हुए (समानाः) तुल्य और उत्तम गुण कर्म स्वभाववाले हम लोग (मध्वा) मधुरभाव के (सह) साथ (नु) शीघ्र (मदेम) आनन्द करैं ॥६॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वान् और अविद्वान् लोग परस्पर मैत्री करैं, वे अनादिसिद्ध कल्याणकारक ब्रह्म ऐश्वर्य और विज्ञान को प्राप्त होकर धार्मिक होते हुए दुष्ट व्यसनों का त्याग करके सदा ही सुखी होवें ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्राणापान के साथ मित्रता

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (नरा) = हमें उन्नतिपथ पर ले चलनेवाले प्राणापानो ! (वाम्) = आपकी (सख्यम्) = मित्रता (पुराणं ओकः) = सनातन गृह के समान है, शिवम् वह कल्याणकर है। जैसे घर में व्यक्ति सदा सुख का अनुभव करता है, उसी प्रकार प्राणापान की मित्रता में सुख ही सुख है। [२] (युवोः) = आपका (द्रविणम्) = धन (जह्नाव्याम्) = त्यागशील पुरुष में होता है, अर्थात् प्राणापान की शक्ति से प्राप्त धन का विनियोग सदा दान आदि उत्तम कर्मों में होता है। अनायास मिला धन सदा मनुष्य को विलासी बना देता है। अन्यायोपार्जित धन चोरी आदि में चला जाता है। [३] हे प्राणापानो! हम (नू) = निश्चय से (पुनः) = फिर प्राणापान की (शिवानि संख्या) = कल्याणकर मित्रताओं को (कृण्वाना:) = करते हुए (मध्वा सह) = प्राणसाधना द्वारा शरीर में ऊर्ध्व स्थितिवाले सोम के साथ (मदेम) = हर्ष का अनुभव करें और (समाना:) = [सम्यक् अन्- प्राणने] उत्तम प्राणशक्ति सम्पन्न बनें। प्राणापान के साथ मित्रता का भाव यही है कि प्राणसाधना में प्रवृत्त हों।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से प्राणापान को विकसित करने द्वारा हम कल्याण के भागी हों। प्राणशक्ति से प्राप्त धन का सात्त्विक कर्मों में विनियोग करें। प्राणायाम हमें ऊर्ध्वरेता बनाए, जिससे हम प्राणशक्ति सम्पन्न बनें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

यदि शिल्पिविद्वद्भिरन्ये परस्परं मैत्रीं कुर्य्युस्तर्हि किं प्राप्नुयुरित्याह।

अन्वय:

हे नरा नायकौ सभासेनेशौ वां पुराणमोक इव शिवं सख्यमाप्नोतु। जह्नाव्यां युवोर्द्रविणं मिलतु पुनः शिवानि सख्या कृण्वानाः समाना वयं मध्वा सह नु मदेम ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (पुराणम्) पुरातनम् (ओकः) सर्वर्त्तुसुखप्रदं स्थानमिव (सख्यम्) सख्युः कर्म मित्रत्वम् (शिवम्) कल्याणकरम् (वाम्) (युवोः) (नरा) नायकौ (द्रविणम्) धनम् (जह्नाव्याम्) जह्नोस्त्यक्तुरियं नीतिस्तस्याम्। अत्राकाराऽकारयोर्व्यत्ययः। (पुनः) (कृण्वानाः) कुर्वन्तः (सख्या) सुहृदः कर्माणि (शिवानि) सुखकराणि (मध्वा) मधुरभावेन (मदेम) आनन्देम (सह) (नु) सद्यः। अत्र ऋचि तुनुघेति दीर्घः। (समानाः) तुल्योत्तमगुणकर्मस्वभावाः ॥६॥
भावार्थभाषाः - यदि विद्वांसोऽविद्वांसश्च परस्परं मैत्रीं कुर्युस्ते सनातनं शिवं ब्रह्मैश्वर्य्यं विज्ञानञ्च प्राप्य धार्मिकास्सन्तो दुष्टानि व्यसनानि विहाय सदैव सुखिनः स्युः ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, leaders of the human nation, old and constant is your friendship, blissful, restful and pleasing as a holiday home. Your wealth and power lies in the culture and philosophy of the self-sacrificing pioneers. Let us together, equal and alike, doing friendly and benevolent acts, again and again, join, sing and celebrate.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The achievement´s of others from friendship with engineers and technocrats are told.

अन्वय:

O leaders ! President of the Assembly and the Commander of the army! your friendship is desirable and auspicious like a well-built old house which gives happiness in all seasons. May you get wealth while following the policy of renouncing the evils. Renewing that auspicious or beneficial friendship, may we your associates, possess good knowledge, actions and temperament, the way you sweetly enjoy bliss.

भावार्थभाषाः - The highly learned and other ordinary persons establish friendship with one another, so that they can always enjoy happiness by acquiring the eternal and auspicious the scientific knowledge about God and wealth. They are righteous and renouncers of all evil habits.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - विद्वान व अविद्वानांनी परस्पर मैत्री करावी. अनादि सिद्ध कल्याणकारी ब्रह्म, ऐश्वर्य व विज्ञान प्राप्त करून धार्मिक बनावे. दुष्ट व्यसनांचा त्याग करून सदैव सुखी रहावे. ॥ ६ ॥