वांछित मन्त्र चुनें

अपाः॒ सोम॒मस्त॑मिन्द्र॒ प्र या॑हि कल्या॒णीर्जा॒या सु॒रणं॑ गृ॒हे ते॑। यत्रा॒ रथ॑स्य बृह॒तो नि॒धानं॑ वि॒मोच॑नं वा॒जिनो॒ दक्षि॑णावत्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

apāḥ somam astam indra pra yāhi kalyāṇīr jāyā suraṇaṁ gṛhe te | yatrā rathasya bṛhato nidhānaṁ vimocanaṁ vājino dakṣiṇāvat ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अपाः॑। सोम॑म्। अस्त॑म्। इ॒न्द्र॒। प्र। या॒हि॒। क॒ल्या॒णीः। जा॒या। सु॒ऽरण॑म्। गृ॒हे। ते॒। यत्र॑। रथ॑स्य। बृ॒ह॒तः। नि॒ऽधान॑म्। वि॒ऽमोच॑नम्। वा॒जिनः॑। दक्षि॑णाऽवत्॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:53» मन्त्र:6 | अष्टक:3» अध्याय:3» वर्ग:20» मन्त्र:1 | मण्डल:3» अनुवाक:4» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजा के विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) ऐश्वर्य से युक्त स्वामिन् ! (यत्र) जिसमें (बृहतः) बड़े (रथस्य) विमान आदि वाहन के (वाजिनः) अग्नि आदि पदार्थ के (निधानम्) स्थापन और (विमोचनम्) अलग करने को (दक्षिणावत्) दक्षिणाओं के तुल्य करें और वहाँ स्थित होकर जो आपके (गृहे) गृह में (जाया) स्त्री वर्त्तमान है उसके साथ उस वाहन के ऊपर विराज कर (अस्तम्) गृह को (प्र, याहि) आइये (सोमम्) सम्पूर्ण रोगों के नाश करनेवाले महौषधि के रस का (अपाः) पान करिये और पीकर (सुरणम्) श्रेष्ठ संग्राम जिससे उसको प्राप्त होइये ॥६॥
भावार्थभाषाः - राजा आदि विमान आदि वाहनों का निर्माण कर और उसमें कलायन्त्रों को रच के तथा अग्नि आदि पदार्थों को स्थित तथा अलग करके अपनी स्त्रियों के सहित गृह में आवें और देशान्तर को जावें, जो स्त्री शूरवीरा हो तो उसके साथ संग्राम के विजय के लिये जावें ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

क्लबों में नहीं

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = जितेन्द्रिय पुरुष! (सोमं अपा:) = तूने तो सोम का पान किया है, सो (अस्तं प्रयाहि) = बाह्य प्रयोजन के समाप्त होने पर घर को ही आनेवाला बन इधर-उधर क्लबों में जाने की न सोच। (जाया) = तेरी पत्नी (कल्याणीः) = अत्यन्त मंगल करनेवाली है। (ते गृहे) = तेरे घर में सुरणम्-शुभ ही शुभ शब्द हैं। [२] यह घर में ही वापिस आना वह मार्ग है, (यत्रा) = जहाँ (बृहतः रथस्य) = वृद्धिशील शरीर रथ का निधानम् = स्थापन होता है और वाजिनः- इन्द्रियाश्वों का विमोचनम्-विषयों से मोचन होता है, जो कि दक्षिणावत्- (दक्ष् To grow) अतिशयेन वृद्धि का साधन होता है, अर्थात् इधर-उधर न भटकने से शरीर स्वस्थ बना रहेगा और विषयों में अनासक्त इन्द्रियाँ दिन-व-दिन बढ़ती हुई शक्तिवाली होंगी।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मनुष्य यदि अपनी उन्नति चाहता है, तो उसे एक सद्गृहस्थ का ही जीवन बिताना चाहिये, न कि क्लब का ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजविषयमाह।

अन्वय:

हे इन्द्र ! यत्र बृहतो रथस्य वाजिनो निधानं विमोचनं दक्षिणावत् कार्यं तत्र स्थित्वा या ते गृहे कल्याणीर्जाया वर्त्तते तया सह तत्र रथे स्थित्वाऽस्तं प्र याहि सोममपाः पीत्वा च सुरणं गच्छ ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अपाः) पिब (सोमम्) सर्वरोगनाशकं महौषधिरसम् (अस्तम्) गृहम् (इन्द्र) ऐश्वर्य्ययुक्त स्वामिन् (प्र) (याहि) गच्छ (कल्याणीः)। अत्र सुपां सुलुगिति सुरादेशः। (जाया) जायन्ते यस्या अपत्यानि सा (सुरणम्) सुष्ठु रणः संग्रामो यस्मात्तत् (गृहे) (ते) तव (यत्र) यस्मिन् (रथस्य) विमानादेर्यानस्य (बृहतः) महतः (निधानम्) स्थापनम् (विमोचनम्) पृथक्करणम् (वाजिनः) अग्न्यादेः पदार्थस्य (दक्षिणावत्) दक्षिणाभिस्तुल्यम् ॥६॥
भावार्थभाषाः - राजादयो विमानादीनि यानानि निर्माय तत्र कलायन्त्राणि रचयित्वाऽग्न्यादीन् संस्थाप्य विमोच्य सपत्नीका गृहमागच्छेयुर्द्देशान्तरं च गच्छेयुः यदि पत्नी शूरवीरा स्यात्तर्हि तया सह सङ्ग्रामविजयाय गच्छेयुः ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of peace and joy and brilliance, drink the soma, go home, the delightful haven, there is your blessed love, there is the start and finish of your grand chariot journey for the brilliant battle, there is the harnessing and unharnessing of the horses. And there you are abundant with charity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of the rulers are told.

अन्वय:

O Indra (prosperous King) ! dwell in an abode where there is place for parking of big, aircraft and other vehicles and for using and disconnecting fire (electricity). I like the sacrificial offerings and homes with your auspicious or blissful wife. Along with your wife, go to distant places in such comfortable vehicles and come back home. (Drink Soma invigorating and disease— destroying juice) and then go to the battle-field.

भावार्थभाषाः - It is the duty of the king and other administrators to manufacture aircraft and other good vehicles, to use suitable machines equipped with fire (electricity) etc., to disconnect them when the work is done and go to distant lands with their wives. If the wives also are warrior and brave, they should take them along for achieving victory in the battle.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - राजा इत्यादींनी विमान वगैरे वाहने निर्माण करावीत. त्यात कलायंत्रे बसवावीत. त्यात अग्नी इत्यादी पदार्थ स्थित व पृथक करावेत. आपल्या स्त्रियांबरोबर घरी यावे व देशान्तरी जावे. शूरवीरा स्त्रीबरोबर युद्धात विजयप्राप्तीसाठी जावे. ॥ ६ ॥