वांछित मन्त्र चुनें

यं नु नकिः॒ पृत॑नासु स्व॒राजं॑ द्वि॒ता तर॑ति॒ नृत॑मं हरि॒ष्ठाम्। इ॒नत॑मः॒ सत्व॑भि॒र्यो ह॑ शू॒षैः पृ॑थु॒ज्रया॑ अमिना॒दायु॒र्दस्योः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yaṁ nu nakiḥ pṛtanāsu svarājaṁ dvitā tarati nṛtamaṁ hariṣṭhām | inatamaḥ satvabhir yo ha śūṣaiḥ pṛthujrayā aminād āyur dasyoḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यम्। नु। नकिः॑। पृत॑नासु। स्व॒ऽराज॑म्। द्वि॒ता। तर॑ति। नृऽत॑मम्। ह॒रि॒ऽस्थाम्। इ॒नऽत॑मः। सत्व॑ऽभिः। यः। ह॒। शू॒षैः। पृ॒थु॒ऽज्रयाः॑। अ॒मि॒ना॒त्। आयुः॑। दस्योः॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:49» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:3» वर्ग:13» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:4» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजा के विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् लोगो ! (यम्) जिस (हरिष्ठाम्) मनुष्य वर्त्तमान हों जिसमें उस (नृतमम्) अतिशय करके नायक (स्वराजम्) अपने से सूर्य्य के सदृश प्रकाशमान (पृतनासु) वीरों की सेनाओं में (द्विता) दोपन का (नकिः) नहीं (तरति) उल्लङ्घन करता है और (यः) जो (पृथुज्रयाः) तीव्र वेग से युक्त (इनतमः) अत्यन्त समर्थ (ह) निश्चय से (शूषैः) बलयुक्त (सत्त्वभिः) शत्रुओं को दुःख देनेवाले वीरों के साथ (दस्योः) दुष्ट पुरुष के (आयुः) अवस्था का (नु) शीघ्र (अभिनात्) नाश करे, उसको सबका स्वामी करो ॥२॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जिस पुरुष को शत्रु का द्विगुना भी बल जीत नहीं सकता और जो अधिक सामर्थ्ययुक्त पुरुष दुष्ट पुरुषों का निरन्तर नाश करता है, उसीको सब सेना का अध्यक्ष करके सदैव विजय करना चाहिये ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सत्त्वभिः शूषैः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (यम्) = जिस (पृतनासु) = संग्रामों में (स्वराजम्) = स्वयं देदीप्यमान, (हरि-ष्ठाम्) = इन्द्रियाश्वों के अधिष्ठाता (नृतमम्) = सर्वोत्तम नेता को (नु) = अब (द्विता) = ज्ञान व शक्ति दोनों के समन्वय के कारण (नकिः तरति) = कोई भी पराभूत नहीं कर सकता, वह प्रभु ही (इनतमः) = सर्वश्रेष्ठ स्वामी हैं। प्रभु को संग्रामों में विजय के लिए किसी अन्य के सहाय की आवश्यकता नहीं है वे संग्रामों में स्वयं दीप्त हैं। हमारे इन्द्रियाश्वों के वे ही स्वामी हैं। प्रभु ही हमें नेतृत्व देते हैं। ज्ञान व शक्ति की वे चरमसीमा हैं। इन प्रभु को कोई पराभूत नहीं कर सकता। [२] ये प्रभु वे हैं, (यः) = जो (ह) = निश्चय से (सत्वभिः) = ज्ञानों से [wisdom] से व (शूषैः) = शत्रुशोषक शक्तियों से (पृथुज्रया) = अत्यन्त वेगवाले हैं और (दस्योः) = नाशक वृत्तिवाले की (आयु:) = आयु को (अमिनात्) = हिंसित करते हैं । दस्युओं के वे प्रभु विनाशक हैं, आर्यों के [श्रेष्ठों के] वे रक्षक हैं-सत्पति हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु शक्ति व ज्ञान की चरमसीमा हैं, उन्हें कोई पराभूत नहीं कर सकता।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजविषयमाह।

अन्वय:

हे विद्वांसो यं हरिष्ठां नृतमं स्वराजं पृतनासु द्विता नकिस्तरति यः पृथुज्रया इनतमो ह शूषैः सत्वभिः सह दस्योरायुर्न्वमिनात्तं सर्वाऽधीशं कुरुत ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यम्) (नु) सद्यः (नकिः) निषेधे (पृतनासु) वीरसेनासु (स्वराजम्) यः स्वेन सूर्य्य इव राजते तम् (द्विता) द्वयोर्भावः (तरति) उल्लङ्घने (नृतमम्) अतिशयेन नायकम् (हरिष्ठाम्) हरयो मनुष्यास्तिष्ठन्ति यस्मिन् स तम् (इनतमः) अतिशयेनेश्वरः समर्थः (सत्वभिः) शत्रून् सीदयद्भिर्वीरैः सह (यः) (ह) किल (शूषैः) बलयुक्तैः (पृथुज्रयाः) पृथुस्तीव्रो ज्रयो वेगो यस्य सः (अमिनात्) हिंस्यात् (आयुः) (दस्योः) दुष्टस्य ॥२॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या यं शत्रोर्द्विगुणमपि बलं जेतुं न शक्नोति य उत्कृष्टसामर्थ्यो दुष्टान् सततं हन्ति तमेव सर्वबलाध्यक्षं कृत्वा सदैव विजयः कर्त्तव्यः ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - In battles, none for certain can surpass Indra, self-refulgent and blazing by his manifold strength. Best of men and leaders is he, abiding with humanity in command of his impetuous forces. Most potent is he and most determined, widest in reach and effect, and with his essential purity of mind and strength of character, he frustrates the life and age of the wicked to naught.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a Ruler or President are told.

अन्वय:

O learned persons ! you should elect the Chief of the State or President only such a person, who is dependable and has the greatest capability of leading the people. Shining like the sun on account of his splendor, and unsurpassed in the armies, such a leader should possess at least the double strength than his opponents, is supreme in sway, and attended by his faithful and powerful warriors. Being possessed of great impetus, he destroys the energies and life of the thieves, robbers, foes and other wicked persons.

भावार्थभाषाः - O men ! you should achieve victory by electing him as President or Head of the State whom even the double strength of the enemy can not overcome and who is very powerful and destroys the wicked.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! ज्या पुरुषाला शत्रूचे दुप्पट बलही जिंकू शकत नाही व जो अधिक सामर्थ्ययुक्त पुरुष दुष्ट पुरुषांचा निरंतर नाश करतो त्यालाच संपूर्ण सेनेचा अध्यक्ष करून सदैव विजय मिळविला पाहिजे. ॥ २ ॥