वांछित मन्त्र चुनें

स॒जोषा॑ इन्द्र॒ सग॑णो म॒रुद्भिः॒ सोमं॑ पिब वृत्र॒हा शू॑र वि॒द्वान्। ज॒हि शत्रूँ॒रप॒ मृधो॑ नुद॒स्वाथाभ॑यं कृणुहि वि॒श्वतो॑ नः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sajoṣā indra sagaṇo marudbhiḥ somam piba vṛtrahā śūra vidvān | jahi śatrūm̐r apa mṛdho nudasvāthābhayaṁ kṛṇuhi viśvato naḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒ऽजोषाः॑। इ॒न्द्र॒। सऽग॑णः। म॒रुत्ऽभिः॑। सोम॑म्। पि॒ब॒। वृ॒त्र॒ऽहा। शू॒र॒। वि॒द्वान्। ज॒हि। शत्रू॑न्। अप॑। मृधः॑। नु॒द॒स्व॒। अथ॑। अभ॑यम्। कृ॒णु॒हि॒। वि॒श्वतः॑। नः॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:47» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:3» वर्ग:11» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:4» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (शूर) शत्रुओं के नाशकर्त्ता (इन्द्र) ऐश्वर्य्य से युक्त करनेवाले ! (मरुद्भिः) पवनों के सदृश वीर पुरुषों के और (सगणः) गणों के सहित वर्त्तमान (वृत्रहा) मेघ का नाशकर्त्ता सूर्य्य जैसे वैसे (सजोषाः) तुल्य प्रीति का सेवन करनेवाला गणों के सहित वर्त्तमान होकर और पवनों के सदृश वीर पुरुषों के सहित (विद्वान्) सकल विद्याओं का जाननेवाला पुरुष (सोमम्) सोमलता के रस को (पिब) पीजिये और (शत्रून्) शत्रुओं को (अप, जहि) देश से बाहर करके नष्ट करिये (मृधः) सङ्ग्रामों की (नुदस्व) प्रेरणा अर्थात् प्रवृत्ति का उत्साह दीजिये (अथ) उसके अनन्तर (विश्वतः) सब ओर से (नः) हम लोगों को (अभयम्) भयरहित (कृणुहि) कीजिये ॥२॥
भावार्थभाषाः - जो राजा आदि मनुष्य परस्पर मित्र होकर नियमित भोजन विहार ब्रह्मचर्य्य जितेन्द्रिय होने आदि से पूर्ण शरीर आत्मा के बलवाले हो शत्रुओं को नाश कर और संग्रामों को जीतकर प्रजाओं में सब प्रकार भयरहित करते हैं, वे ही सर्वत्र भयरहित सुख को प्राप्त होते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'अभय' का साधन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) जितेन्द्रिय पुरुष! (सजोषाः) = सब इन्द्रियों से प्रीतिपूर्वक प्रभु का उपासन करनेवाला, (सगण:) = पाँच कर्मेन्द्रियों, पाँच ज्ञानेन्द्रियों तथा पाँच 'मन, बुद्धि, चित्त, अहंकार व हृदय' के गणों से युक्त हुआ हुआ (मरुद्भिः) = प्राणों द्वारा प्राणसाधना द्वारा (सोमं पिब) = सोम को अपने अन्दर पीनेवाला हो- सोम को शरीर में व्याप्त कर। इस प्रकार हे शूर शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले जीव! तू (वृत्रहा) = वासना को विनष्ट करनेवाला हो और (विद्वान्) = ज्ञानी बन। [२] (शत्रून्) = इन शातन करनेवाले-विनाशक काम-क्रोध आदि को (जहि) = तू नष्ट कर । (मृधः) = इन संहार करनेवाली वृत्तियों को (अपनुदस्व) = दूर धकेलनेवाला हो । (अथ) = इन वासनाओं को विनष्ट करके अब (नः) = हमारी प्राप्ति के लिए प्रभु की प्राप्ति के लिए, (विश्वत:) = सब ओर से (अभयं कृणुहि) = अपने में निर्भयता को उत्पन्न कर। यह अभय ही दैवी-सम्पत्ति का प्रारम्भ है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रभु का उपासन व प्राणसाधना करते हुए सोम का रक्षण करें। तभी हम सब वासनारूप शत्रुओं को विनष्ट करके अभय पद प्राप्त करेंगे।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे शूरेन्द्र राजन् ! मरुद्भिः सगणो वृत्रहा सूर्य्य इव सजोषाः सगणो मरुद्भिः सह विद्वान् सोमं पिब शत्रूनप जहि मृधो नुदस्वाथ विश्वतो नोऽभयं कृणुहि ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सजोषाः) समानप्रीतिसेवनः (इन्द्र) ऐश्वर्य्यप्रयोजक (सगणः) गणैः सह वर्त्तमानः (मरुद्भिः) वायुभिरिव वीरैः सह (सोमम्) (पिब) (वृत्रहा) मेघस्य हन्ता सूर्य्य इव (शूर) शत्रूणां हिंसक (विद्वान्) सकलविद्यावित् (जहि) नाशय (शत्रून्) (अप) दूरीकरणे (मृधः) सङ्ग्रामान् (नुदस्व) प्रेरस्व (अथ) (अभयम्) (कृणुहि) (विश्वतः) सर्वतः (नः) अस्मान् ॥२॥
भावार्थभाषाः - ये राजादयो मनुष्याः परस्परेषु सुहृदो भूत्वा युक्ताहारविहारब्रह्मचर्यजितेन्द्रियत्वादिभिः पूर्णशरीरात्मबलाः सन्तः शत्रून् हत्वा सङ्ग्रामान् जित्वा प्रजासु सर्वथाऽभयं स्थापयन्ति त एव सर्वत्राऽभयं सुखं प्राप्नुवन्ति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, friend of humanity, companion at the table, commander of the winds and forces of your auxiliaries, breaker of the cloud and dispeller of darkness, wise and brave, destroy the enemies, initiate and push on the battles, and create fearlessness all round for us.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of rulers are elaborated.

अन्वय:

O Indra (king, causer of prosperity) ! rejoicing with and accompanied by the group of heroes, you are radiant mighty like the winds, like the Sun and know all sciences. Those heroes drink the Soma (juice of invigorating herbs plants etc.) You are the slayer of the wicked enemies as the Sun is of the clouds. Kill all the enemies and drive away the malevolent enemy fighting with them in the battles and make us safe and fearless from all sides.

भावार्थभाषाः - Those king and officers only attain everywhere happiness, who are free from all fear, are friendly to one another, and blessed with perfect physical and spiritual power by the observance of Brahmacharya (continence) self-control and proper and regular diet and walking etc. Destroy those enemies who are victorious in battles and establish fearlessness among the people.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे राजे परस्पर मैत्री करून नियमित आहार-विहार, ब्रह्मचर्य, जितेन्द्रियता इत्यादीने शरीर व आत्म्याच्या पूर्ण बलाने शत्रूंचा संहार करतात व युद्ध जिंकून प्रजेला सर्व प्रकारे भयरहित करतात तेच सर्वत्र निर्भयतेने वावरून सुख प्राप्त करतात. ॥ २ ॥