वांछित मन्त्र चुनें

स॒त्तो होता॑ न ऋ॒त्विय॑स्तिस्ति॒रे ब॒र्हिरा॑नु॒षक्। अयु॑ज्रन्प्रा॒तरद्र॑यः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

satto hotā na ṛtviyas tistire barhir ānuṣak | ayujran prātar adrayaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒त्तः। होता॑। नः॒। ऋ॒त्वियः॑। ति॒स्ति॒रे। ब॒र्हिः। आ॒नु॒षक्। अयु॑ज्रन्। प्रा॒तः। अद्र॑यः॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:41» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:3» वर्ग:3» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:4» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (सत्तः) बैठा हुआ (होता) ग्रहण करनेवाला और (ऋत्वियः) जो ऋतु को योग्य होता वा (आनुषक्) अनुकूलता के साथ मिलता ये (नः) हम लोगों के लिये (बर्हिः) उत्तम आसन वा वस्तु को (अद्रयः) मेघों के सदृश (प्रातः) प्रातःकाल में (अयुज्रन्) युक्त करते हैं और (तिस्तिरे) वस्त्रों से आच्छादन करते हैं, वे क्रियारूप यज्ञ करने को योग्य हैं ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे प्रभातकाल से मेघ सूर्य्य के प्रकाश का आच्छादन करके छाया को उत्पन्न करते हैं, वैसे ही क्रियाओं को जाननेवाले लोग वस्त्र आदि पदार्थों से शरीरों को ढाँप के अनुकूलता से सुख को उत्पन्न करते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभुभक्त का जीवन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! यह आपका भक्त (होता न) = होता की तरह (सत्तः) = इस शरीरगृह में स्थित हुआ है। हमें चाहिए कि हम इस मानुष देह को प्राप्त करके होता बनें-सदा दानपूर्वक अदन करनेवाले बनें। [२] यह आपका भक्त (ऋत्वियः) = प्रत्येक कार्य को ऋतु के अनुसार करनेवाला है- समय पर सब कार्यों को करता है। इस नियमित कार्यक्रमवाले पुरुष से (आनुषक्) = निरन्तर (बर्हिः) = वासनाशून्य हृदय (तिस्तिरे) = आस्तीर्ण किया गया है। इस प्रकार प्रभु भक्त [क] होता बनता है, [ख] समयानुसार कार्य करता है, [ग] हृदय को वासनाशून्य बनाता है। [३] ये (अद्रयः) = [those who adore] उपासना करनेवाले लोग (प्रातः) = उषाकाल में ही (अयुज्रन्) = [युजिर् योगे] योग का अभ्यास करते हैं। उषाकाल की उपासना इन्हें वह शक्ति प्राप्त कराती है, जिससे कि वे दिनभर के कार्यक्रम को अनथकरूप से करने में समर्थ होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम [क] दानपूर्वक अदन करनेवाले हों, [ख] समयानुसार कार्य करें, [ग] हृदय को वासनाशून्य बनाएँ, [घ] उषाकाल में प्रतिदिन योगाभ्यास करें।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

यः सत्तो होतर्त्विय आनुषक् सन्नोऽस्मान् बर्हिरद्र्यः प्रातरयुज्रन्निव तिस्तिरे ते क्रियायज्ञं कर्त्तुमर्हन्ति॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सत्तः) निषण्णः (होता) आदाता (नः) अस्मान् (ऋत्वियः) य ऋतुमर्हति सः (तिस्तिरे) स्तृणात्याच्छादयति (बर्हिः) उत्तममासनं वस्तु वा (आनुषक्) य आनुकूल्यं सचति समवैति सः (अयुज्रन्) युञ्जन्ति (प्रातः) (अद्रयः) मेघाः ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा प्रभातकालीना मेघाः सूर्य्यप्रकाशमाच्छाद्य छायां जनयन्ति तथैव क्रियाविदो जना वस्त्रादिपदार्थैः शरीराण्याच्छाद्याऽऽनुकूल्येन सुखं जनयन्ति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The yajaka is seated for our yajna according to the season, the seats are fixed and spread in order, the stones have been used for the morning libations.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of Agni is continued.

अन्वय:

The acceptor of noble virtues and performer of the Yajna is properly seated on the proper occasion and on Asana (seat made of grass etc.). Like the clouds covering in the sky in the morning, all thing are ready. Those who know all this, can perform the practical Yajna.

भावार्थभाषाः - As the morning clouds cover the light of the Sun and create darkness, in the same manner, those who are experts in performing practical Yajnas, over the bodies (of the people by manufacturing good textiles. Ed.) with clouds etc. and being agreeable, cause of happiness.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे प्रातःकालीन मेघ सूर्याच्या प्रकाशाला आच्छादित करून छाया उत्पन्न करतात तसेच शिल्प इ. क्रिया जाणणारे लोक वस्त्र इत्यादी पदार्थांनी शरीराला आच्छादित करून अनुकूलतेने सुख उत्पन्न करतात. ॥ २ ॥