वांछित मन्त्र चुनें

दैव्या॒ होता॑रा प्रथ॒मा न्यृ॑ञ्जे स॒प्त पृ॒क्षासः॑ स्व॒धया॑ मदन्ति। ऋ॒तं शंस॑न्त ऋ॒तमित्त आ॑हु॒रनु॑ व्र॒तं व्र॑त॒पा दीध्या॑नाः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

daivyā hotārā prathamā ny ṛñje sapta pṛkṣāsaḥ svadhayā madanti | ṛtaṁ śaṁsanta ṛtam it ta āhur anu vrataṁ vratapā dīdhyānāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

दैव्या॑। होता॑रा। प्र॒थ॒मा। नि। ऋ॒ञ्जे॒। स॒प्त। पृ॒क्षासः॑। स्व॒धया॑। म॒द॒न्ति॒। ऋ॒तम्। शंस॑न्तः। ऋ॒तम्। इत्। ते। आ॒हुः॒। अनु॑। व्र॒तम्। व्र॒त॒ऽपाः। दीध्या॑नाः॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:4» मन्त्र:7 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:23» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:1» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (प्रथमा) विस्तार करनेवाले (दैव्या) दिव्य गुणी (होतारा) अनेक पदार्थों के ग्रहणकर्ता (सप्त) सात प्रकार के होमने योग्य पदार्थों को अच्छे प्रकार धारण करते हैं वा जो (ऋतम्) जल का (पृक्षासः) संबन्ध करनेवाले (ऋतम्) सत्य की (इत्) ही (शंसन्तः) स्तुति करते हुए (दीध्यानाः) देदीप्यमान (व्रतपाः) उत्तम शील की रक्षा करनेवाले (अनु, व्रतम्) अनुकूल शील को (आहुः) कहें (ते) वे (स्वधया) अन्न और जल से (मदन्ति) हर्षित होते हैं, इन सबको मैं (नि, ऋञ्जे) न नष्ट करूँ ॥७॥
भावार्थभाषाः - जो यज्ञ की आहुतियों से शुद्ध पवन, जल और अन्नादिकों का सेवन करते हैं, वे सुशील होते हुए प्रशंसावाले होकर आनन्द को प्राप्त होते हैं ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

दो मुख्य होता अथवा ऋत व व्रत का पालन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (प्रथमा होतारा) = इस जीवनयज्ञ के मुख्य होता प्राण और अपान हैं। ये दैव्या हमें देव-प्रभु की ओर ले चलते हैं। इनको मैं निऋञ्जे-निश्चय से प्रसाधित करता हूँ। प्राणायाम द्वारा इनकी शक्ति को बढ़ाना ही इनका प्रसाधन है। उस समय सप्त- 'कर्णाविमौ नासिके चक्षणी मुखम्' दो कान, दो नासिकाछिद्र, दो आँखें व मुख ये सात होता [येन यज्ञस्तायते सप्त होता] अथवा ये सात ऋषि [सप्त ऋषय: प्रतिहिताः शरीरे] (पृक्षासः) = सदा ज्ञानों व उत्तम कर्मों के साथ सम्पर्कवाले होते हैं और (स्वधया) = आत्मधारण शक्ति के साथ मदन्ति आनन्द व हर्ष का अनुभव करते हैं। प्राणसाधना से निर्दोष बनी हुई इन्द्रियाँ ज्ञान व उत्तम कर्मों में ही प्रवृत्त होती हैं और मनुष्य को 'स्व-धा' द्वारा आनन्दित करती हैं। 'सुख' है ही 'सुख' - इन्द्रियों का उत्तम होना [खं इन्द्रिय] । [२] इस प्रकार के लोग (ऋतं शंसन्तः) = सदा ऋत का शंसन करते हैं। (ते) = वे (इत्) = निश्चय से (ऋतं आहुः) = अपने जीवनों में ऋतपालन करते हैं, जीवन में ऋत करते हैं, अर्थात् इनकी कोई क्रिया अनृतवाली नहीं होती। ये व्यक्ति (अनुव्रतम्) = व्रतों के अनुसार अपना जीवन चलाते हैं । (व्रतपा:) = व्रतों का रक्षण करते हैं और अतएव (दीध्वाना:) = दीप्यमान होते हैं- दीप्त जीवनवाले होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्राणसाधना में प्रवृत्त हों। हमारी इन्द्रियाँ आत्मधारण-शक्तिवाली हों। ऋतपालन करते हुए, व्रतों के रक्षण द्वारा हम दीप्त- जीवनवाले हों ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

यौ प्रथमा दैव्या होतारा सप्तविधानि हवींष्याधत्तो य ऋतं पृक्षास ऋतमिच्छंसन्तो दीध्याना व्रतपा अनुव्रतमाहुस्ते स्वधया मदन्ति तानहं न्यृञ्जे ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (दैव्या) दिव्यगुणावेव (होतारा) दातारौ (प्रथमा) विस्तारकौ (नि) (ऋञ्जे) भर्जयामि (सप्त) (पृक्षासः) संपर्काः (स्वधया) जलेनान्नेन वा (मन्दति) हृष्यन्ति (ऋतम्) जलम् (शंसन्तः) स्तुवन्तः (ऋतम्) सत्यम् (इत्) एव (ते) (आहुः) कथयन्तु (अनु) (व्रतम्) शीलम् (व्रतपाः) सुशीलरक्षका (दीध्यानाः) देदीप्यमानाः ॥७॥
भावार्थभाषाः - ये यज्ञाहुतिभिः शुद्धानि पवनजलान्नादीनि सेवन्ते ते सुशीलाः सन्तः प्रशंसका भूत्वाऽऽनन्दन्ति ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - I celebrate the first and foremost divine highpriests of nature in the universe, the sun and the fire. The seven ministering priests of yajna, too, together, with offers of ghrta and fragrant materials, feed and propitiate the same two. Praising and celebrating the universal Law of Nature and the waters of life, they proclaim the Law and the joy of life and, observing the rules of the Law and shining in accordance with the Law and the Truth, they exult with heavenly joy.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties and aims of enlightened persons.

अन्वय:

We disseminate knowledge in the fire. I propitiate the two chief divine priests and put seven kinds of oblations. I never harm or insult those noble persons in any way who hold truth, and always admire it. Such people observe vows, are brilliant and always accomplish their vows. Such people boost good character and conduct. They are satisfied with pure food and water.

भावार्थभाषाः - Those who use the air, water, food and other things purified by the oblations put in the fire of the Yajnas become men of good character and conduct and they admire good virtues of others and always enjoy happiness.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे यज्ञाच्या आहुतींनी शुद्ध वायू, जल, अन्न इत्यादीचे सेवन करतात ते सुशील व प्रशंसायुक्त बनून आनंद भोगतात. ॥ ७ ॥