वांछित मन्त्र चुनें

असू॑त॒ पूर्वो॑ वृष॒भो ज्याया॑नि॒मा अ॑स्य शु॒रुधः॑ सन्ति पू॒र्वीः। दिवो॑ नपाता वि॒दथ॑स्य धी॒भिः क्ष॒त्रं रा॑जाना प्र॒दिवो॑ दधाथे॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

asūta pūrvo vṛṣabho jyāyān imā asya śurudhaḥ santi pūrvīḥ | divo napātā vidathasya dhībhiḥ kṣatraṁ rājānā pradivo dadhāthe ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

असू॑त। पूर्वः॑। वृ॒ष॒भः। ज्याया॑न्। इ॒माः। अ॒स्य॒। शु॒रुधः॑। स॒न्ति॒। पू॒र्वीः। दिवः॑। न॒पा॒ता॒। वि॒दथ॑स्य। धी॒भिः। क्ष॒त्रम्। रा॒जा॒ना॒। प्र॒ऽदिवः॑। द॒धा॒थे॒ इति॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:38» मन्त्र:5 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:23» मन्त्र:5 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजा के विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (नपाता) नाशरहित (राजाना) सूर्य्य और बिजुली के सदृश प्रकाशयुक्त राजा और न्यायाधीश ! आप दोनों जैसे (पूर्वः) पालन करनेवाला प्रथम (वृषभः) वृष्टिकर्त्ता (ज्यायान्) बड़ा वृद्ध (इमाः) इन (पूर्वीः) प्राचीन (शुरुधः) शीघ्र रुचिकारकों को (असूत) उत्पन्न करता है और (अस्य) इसके समीप से वृष्टिका वर्षायें हैं वैसे ही (दिवः) अन्तरिक्ष से (विदथस्य) विज्ञान करनेवाले के (प्रदिवः) विद्या और विनय के प्रकाशों को तथा (धीभिः) बुद्धि वा कर्मों से (क्षत्रम्) रक्षा करने योग्य राज्य को (दधाथे) धारण करते हो ॥५॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे क्रम से सूर्य्य जल के धारण और वृष्टि से इस संसार का हित करता है, वैसे ही उत्तम गुण और न्यायों के सहित वर्त्तमान हुए राजा आदि लोग उत्तम प्रकार रक्षित राज्य का पालन करैं ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

इन्द्र+वरुण=शक्ति+ज्ञान

पदार्थान्वयभाषाः - [१] जो व्यक्ति (असूत) अपने अन्दर सोम का उत्पादन करता है, वह (पूर्व:) = अपना पालन व पूरण करनेवाला होता है। (वृषभः) = शक्तिशाली बनता है, (ज्यायान्) = यह प्रशस्त जीवनवाला होता है । (इमाः) = ये रेतः कण रूप जल [आपः] (अस्य) = इस सोम का पान करनेवाले पुरुष के (शुरुधः सन्ति) = शोक को रोकनेवाले होते हैं-ये इसकी स्थिति को कभी शोचनीय नहीं होने देते। (पूर्वी:) = ये इसका पालन व पूरण करते हैं। [२] इस सोम का पान करनेवाले के जीवन में इन्द्र और वरुण । इन्द्र शक्ति देवता है 'सर्वाणि बलकर्माणि इन्द्रस्य', वरुण 'प्रचेता:' होता हुआ प्रकृष्ट ज्ञान को प्राप्त कराता है। शक्ति व पाप-निवारण के देवता (दिवः नपाता) = ज्ञान को नष्ट न होने देनेवाले होते हैं, (राजाना) = ये इसके जीवन को व्यवस्थित [Regvlated] व दीप्त [राज् दीप्तौ] बनाते हैं । ये इसके जीवन में (विदथस्य धीभिः) = ज्ञान प्राप्ति की बुद्धियों द्वारा (दिव:) = ज्ञानों को तथा (क्षत्रम्) = बल को (प्रदधाथे) = प्रकर्षेण धारण करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोमरक्षण द्वारा इन्द्र हमारे में बल को धारण करता है तो वरुण [प्रचेता:] हमारे में ज्ञान को स्थापित करता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजविषयमाह।

अन्वय:

हे नपाता राजाना युवां यथा पूर्वो वृषभो ज्यायानिमाः पूर्वीः शुरुधोऽसूताऽस्य सकाशाद् वृष्टिकाः सन्ति तथैव दिवो विदथस्य प्रदिवो धीभिः क्षत्रं दधाथे ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (असूत) सूते (पूर्वः) पालकः प्रथमः (वृषभः) वर्षकः (ज्यायान्) महान्वृद्धः (इमाः) (अस्य) (शुरुधः) याः शु शीघ्रं रुध्नन्ति ताः (सन्ति) (पूर्वीः) प्राचीनाः (दिवः) अन्तरिक्षात् (नपाता) यौ न पततो विनश्यतस्तत्सम्बुद्धौ (विदथस्य) विज्ञानकरस्य (धीभिः) प्रज्ञाभिः कर्मभिर्वा (क्षत्रम्) रक्षितव्यं राज्यम् (राजाना) सूर्यविद्युताविव प्रकाशमानौ राज्यन्यायेशौ (प्रदिवः) प्रकृष्टान् विद्याविनयप्रकाशान् (दधाथे) धरथः ॥५॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथाऽनुक्रमेण सूर्यो जलधारणवर्षणाभ्यामस्य जगतो हितं करोति तथैव शुभगुणन्यायैः सह वर्त्तमानाः सन्तो राजादयः सुरक्षितं राज्यं पान्तु ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, first and eternal lord, supreme, generous and omnipotent, creates these forms of existence. These ancient forms of this world are life-inspired and life- giving. Two immortal powers, both ruling and brilliant, Indra and Varuna, Spirit and Energy, ruler and people, with their will and action from the light of heaven hold and sustain the divine yajnic order of nature and humanity and promote the light of knowledge.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a king are told.

अन्वय:

O king and judge! you are shining like the sun and lightning, and do not go down (swerve from the path of duty). The sun is first protector and then showers benefits. The greatest sun generates all objects and eradicates the diseases and miseries. Because of the solar rays the rains come from the firmament. In the same manner, you uphold the State and protect it from all sides through the wisdom and actions of the enlightened men. They are givers of wisdom and you also uphold (maintain) the sublime light of knowledge and humility.

भावार्थभाषाः - As the sun is benevolent to the world by upholding and raining down the water, in the same manner, it is the duty of the king and his officers to protect and keep safe their kingdom, by becoming noble, virtuous and just.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - भावार्थर् - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा सूर्य क्रमानुसार जल धारण करून वृष्टीने या जगाचे हित करतो तसेच राजाने उत्तम गुण व न्यायपूर्वक संरक्षण देऊन राज्याचे पालन करावे. ॥ ५ ॥