वांछित मन्त्र चुनें

प्र॒वाच्यं॑ शश्व॒धा वी॒र्यं१॒॑ तदिन्द्र॑स्य॒ कर्म॒ यदहिं॑ विवृ॒श्चत्। वि वज्रे॑ण परि॒षदो॑ जघा॒नाय॒न्नापोऽय॑नमि॒च्छमा॑नाः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pravācyaṁ śaśvadhā vīryaṁ tad indrasya karma yad ahiṁ vivṛścat | vi vajreṇa pariṣado jaghānāyann āpo yanam icchamānāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र॒ऽवाच्य॑म्। श॒श्व॒धा। वी॒र्य॑म्। तत्। इन्द्र॑स्य। कर्म॑। यत्। अहि॑म्। वि॒ऽवृ॒श्चत्। वि। वज्रे॑ण। प॒रि॒ऽषदः॑। ज॒घा॒न॒। आय॑न्। आपः॑। अय॑नम्। इ॒च्छमा॑नाः॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:33» मन्त्र:7 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:13» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्य क्या करे, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो सूर्य्य (अहिम्) मेघ को (विवृश्चत्) काटता है (यत्) जो (इन्द्रस्य) सूर्य्य का (वीर्य्यम्) बलरूप (कर्म) कर्म है (तत्) वह (शश्वधा) निरन्तर हो (प्रवाच्यम्) कहने योग्य और जैसे (वज्रेण) किरण से विदीर्ण किये गये मेघ के (आपः) जल (अयनम्) भूमि स्थान को (आयन्) प्राप्त होवैं मेघ को (विजघान) नाश करता है वैसे ही (इच्छमानाः) इच्छा करते हुए जन (परिषदः) जिनमें बैठें, उन सभा को करैं ॥७॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जो धर्मसम्बन्धी काम करके दुष्ट पुरुषों के निवारण के लिये अपना पराक्रम दिखावे, उसके उस कर्म की प्रशंसा सब काल में करनी चाहिये। जो लोग सभा में श्रेष्ठ होवें, वे न्याय से सब लोगों की उन्नति करने की इच्छा करें ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वृत्र विनाश व 'अयन'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इन्द्रस्य) = जितेन्द्रिय पुरुष का (तत्) = कर्म वह कार्य, यत्- जो कि अहिं विवृश्चत् = समन्तात् विनाश करनेवाली वासना को इसने छिन्न-भिन्न कर दिया, शश्वधा - सदा प्रवाच्यम्-प्रशंसनीय है - इस इन्द्र का वीर्यम्- यह पराक्रम वस्तुतः प्रशंसनीय है। (२) असुरों का सेनापति यह अहि (= वृत्र) है। इसके विनष्ट होने पर अन्य असुरों का पराजय कठिन नहीं होता। वज्रेण क्रियाशीलता रूप वज्र द्वारा परिषदः - चारों ओर आसीन होनेवाले आसुरभावों को भी विजघान इस इन्द्र ने विनष्ट कर दिया। (३) इन आसुरभावों के विनष्ट हो जाने पर अयनम् (नान्यः पन्थाः विद्यते अयनाय) परमात्मप्राप्ति की इच्छमानाः = कामना करती हुई आपः = प्रजाएँ आयन्- सर्वभूतहित के दृष्टिकोण से गतिवाली हुईं। वासना को विनष्ट करके ये ब्रह्मप्राप्ति की कामनावाले लोक प्राजापत्य यज्ञ में अपनी आहुति दे डालते हैं। ये क्रियाशील होते हैं, परन्तु इनकी सब क्रियाएँ लोकहित के लिए होती हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- जितेन्द्रिय पुरुष [क] वासना को विनष्ट करता है, [ख] परमात्म-प्राप्ति की कामनावाला होता है,[ग] लोकहित में सदा प्रवृत्त रहता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यः किं कुर्यादित्याह।

अन्वय:

हे मनुष्या यः सूर्य्योऽहिं विवृश्चद्यदिन्द्रस्य वीर्य्यं कर्मास्ति तच्छश्वधा प्रवाच्यं यथा वज्रेण हता मेघस्याऽऽपोऽयनमायन् मेघं विजघान तथैवेच्छमानाः परिषदः कुर्य्युः ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्रवाच्यम्) प्रवक्तुं योग्यम् (शश्वधा) शश्वदेव (वीर्य्यम्) बलम् (तत्) (इन्द्रस्य) सूर्य्यस्य (कर्म) (यत्) (अहिम्) (विवृश्चत्) छिनत्ति (वि) (वज्रेण) किरणेन (परिषदः) परिषीदन्ति यासु ताः सभाः (जघान) हन्ति (आयन्) प्राप्नुयुः (आपः) (अयनम्) भूमिस्थानम् (इच्छमानः) अभिलषन्तः ॥७॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या यो धर्म्यं कर्म कृत्वा दुष्टनिवारणाय स्वबलं दर्शयेत्तस्य तत्कर्मप्रशंसनं सदैव कार्य्यं ये परिषदि सभ्याः स्युस्ते न्यायेन सर्वोन्नतिं चिकीर्षेयुः ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - That omnipotence of Indra, that cosmic act by which he breaks the dark energy of the state of annihilation (Pralaya) is worthy of song and celebration. With his voice of thunder he breaks the silence of the inert forces of Prakrti, and the waves and waters of cosmic energy flow into existence, in-vested with the divine will.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should a man do is told.

अन्वय:

O men! the great heroic deed of the Sun is ever to be admired. He cuts into pieces the clouds. The waters of the cloud struck by the rays of the sun come down on earth. The sun destroys the clouds. In the same manner, a king should destroy all his wicked enemies, so that the councils or their members may do what they desire in the interest of the States.

भावार्थभाषाः - O men! that act of the person who manifests his power to keep away the wicked by doing righteous deeds must be admired indeed. The members of councils should always endeavor for the advancement and progress of all with justice.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो! जे धर्माचे कार्य करून दुष्ट पुरुषांच्या निवारणासाठी पराक्रम करतात त्या कर्माची प्रशंसा नेहमी केली पाहिजे. जे सभेत श्रेष्ठ असतात त्यांनी न्यायाने सर्व लोकांच्या उन्नतीची इच्छा धरावी. ॥ ७ ॥