वांछित मन्त्र चुनें

प्र पर्व॑तानामुश॒ती उ॒पस्था॒दश्वे॑इव॒ विषि॑ते॒ हास॑माने। गावे॑व शु॒भ्रे मा॒तरा॑ रिहा॒णे विपा॑ट्छुतु॒द्री पय॑सा जवेते॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pra parvatānām uśatī upasthād aśve iva viṣite hāsamāne | gāveva śubhre mātarā rihāṇe vipāṭ chutudrī payasā javete ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र। पर्व॑तानाम्। उ॒श॒ती इति॑। उ॒पऽस्था॑त्। अश्वे॑इ॒वेत्यश्वे॑ऽइव। विसि॑ते॒ इति॒ विऽसि॑ते। हास॑माने॒ इति॑। गावा॑ऽइव। शु॒भ्रे इति॑। मा॒तरा॑। रि॒हा॒णे इति॑। विऽपा॑ट्। शु॒तु॒द्री। पय॑सा। ज॒वे॒ते॒ इति॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:33» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:12» मन्त्र:1 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब तेरह ऋचावाले तैंतीसवें सूक्त का प्रारम्भ है। उसके पहिले मन्त्र में नदी के दृष्टान्त से स्त्री का वर्णन करते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो पढ़ाने और उपदेश देनेवाली (मातरा) मान्य देनेवालियों सी कन्याओं की शिक्षा को (उशती) कामना करनेवाली (पर्वतानाम्) मेघों के (उपस्थात्) समीप से (अश्वेइव) घोड़े और घोड़ी के सदृश (विषिते) विद्या और शुभ गुणयुक्त कर्मों से व्याप्त वा घोड़े और घोड़ी के सदृश (हासमाने) परस्पर प्रेम करती (रिहाणे) प्रीति से एक दूसरे को सूंघती हुई (शुभ्रे) उत्तम गुणों से युक्त (गावेव) गौ और बैल के सदृश (पयसा) जल से (विपाट्) कई प्रकार चलने वा ढाँपनेवाली (शुतुद्री) शीघ्र दुःखदायक (प्र) (जवेते) चलती हैं वैसे वर्त्तमान होवें, उन अध्यापिका और उपदेशिका को कन्या और स्त्रियों के पढ़ाने और उपदेश करने में नियुक्त करो ॥१॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे पर्वतों के मध्य में वर्त्तमान नदियाँ घोड़ों के सदृश दौड़ती और गौओं के सदृश शब्द करती हैं, वैसे ही प्रसन्न और उत्तम गुण कर्म स्वभावयुक्त विद्या की उन्नति की कामना करनेवाली स्त्रियाँ कन्याओं और स्त्रियों को निरन्तर शिक्षा देवैं ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

विपाट् + शुतुद्रि

पदार्थान्वयभाषाः - [१] 'शुतुद्री' शब्द (सुषुम्णा) = के लिए प्रयुक्त होता है। इसमें ध्यान करने से योगी शीघ्र [शु] ब्रह्मलोक को जाता है [द्रु] सो यह शुतुद्रि है [शुदुद्री शुतुद्री] । इडा 'विपाश्' कहलाती है। इस नाड़ी में अभ्यास करने से योगी के अज्ञानपाश कट जाते हैं-यह अज्ञान का उत्पाटन कर देती है। ये (विपाट् शुतुद्री) = इडा व सुषुम्णा (पयसा) = ज्ञानजल के साथ (प्रजवेते) = शीघ्र गतिवाली होती हैं । इनमें प्राणों के संयम से ज्ञान की वृद्धि होती है। [२] (पर्वतानाम्) = मेरुदण्ड ही शरीरस्थ मेरुपर्वत है। उन मेरुपर्वतों के उपस्थात्- गोद से यह आगे बढ़ती हैं। इनका स्थान इस मेरु पर्वत में है। उशती= (कामयमाने) ये साधक के हित-कामनावाली हैं। ये इस प्रकार शीघ्र गतिवाली होती हैं, इव-जैसे कि विषिते अश्वे-बन्धन से रहित दो घोड़ियाँ हों । हासमाने= (हासति: स्पर्धाकर्मा) घोड़ियाँ भी वे, जो कि परस्पर स्पर्धा करती हुई वेग से आगे बढ़ती हैं। ये विपाट् व शुतुद्री शुभ्रे गावा इव दो शुभ्र गौवों के समान हैं। अथवा मातरा दो धेनु- माताओं के समान हैं, जो कि रिहाणे-वत्स को चाटने की कामनावाली आगे बढ़ती है। (३) यहाँ 'शुतुद्रि' का ध्यान करते हुए घोड़ियों की उपमा दी गई है, यह परमात्मप्राप्ति के मार्ग पर हमें शीघ्रता से ले चलती है। 'विपाट्' के लिये 'मातरा गावा' की उपमा दी गई है, यह ज्ञानप्रकाश को प्राप्त करानेवाली है। ये दोनों ज्ञानजल को लिये हुए, वेग से उस परमात्मा की ओर हमें ले चलती हैं। नदियाँ समुद्र की ओर, ये नाड़ियाँ उस आनन्दमय प्रभु की ओर (स+मुद्)।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - इडा व सुषुम्णा में प्राणों का संयम करने से हम अपना ज्ञान बढ़ाते हुए प्रभु की ओर गतिवाले होते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ नदीदृष्टान्तेन स्त्रीवर्णनमाह।

अन्वय:

हे मनुष्या ये अध्यापिकोपदेशिके मातरेव कन्यानां शिक्षामुशती पर्वतानामुपस्थादश्वेइव विषिते अश्वेइव हासमाने रिहाणे शुभ्रे गावेव पयसा विपाट् छुतुद्री प्रजवेते इव वर्त्तमाने भवेतां ते कन्या स्त्रीणामध्ययनोपदेशव्यवहारे नियोजयत ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्र) (पर्वतानाम्) मेघानाम् (उशती) कामयमाने (उपस्थात्) समीपात् (अश्वेइव) अश्ववडवाविव (विषिते) विद्याशुभगुणकर्मव्याप्ते (हासमाने) (गावेव) यथा धेनुवृषभौ (शुभ्रे) श्वेते शुभगुणयुक्ते (मातरा) मान्यप्रदे (रिहाणे) आस्वदित्र्यौ। अत्र वर्णव्यत्ययेन लस्य स्थाने रः। (विपाट्) या विविधं पटति गच्छति विपाटयति वा सा (शुतुद्री) शु शीघ्रं तुदति व्यथयति सा (पयसा) जलेन। पय इत्युदकना०। निघं० १। १२। (जवेते) गच्छतः ॥१॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा पर्वतानां मध्ये वर्त्तमाना नद्योऽश्वा इव धावन्ति गाव इव शब्दायन्ते तथैव प्रसन्नाः शुभगुणकर्मस्वभावा विद्योन्नतिं कामयमानाः स्त्रियः कन्याः स्त्रियश्च सततं सुशिक्षेरन् ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - From the lap of mountains, arising brilliant and passionate like the dawn, laughing and sparkling, and bolting like a horse and mare, like two beautiful mother cows yearning to meet their calves, two streams, one expansive and divided (vipat), the other deep and concentrated, fast and overflowing the banks (shutudri), flow in unison rapidly to meet the sea with their water.$Note: Swami Dayananda interprets this mantra as a metaphor of two brilliant women teachers issuing forth from a mighty source of learning and going to meet their disciples. He does not accept the interpretation that Vipat and Shutudri refer to two particular streams of these names. He does not accept the historical comparative method of Vedic interpretation which says that these mantras were composed on the banks of Vipat and Shutudri streams. On the contrary, he says that the words of the Veda should be interpreted etymologically as translated above.$Why these names in the Veda then? That’s the question. Swamiji says that words of the Veda are independent of history and geography. Particulars names in history such as Rama, Krishna, and others, for example, and names in geography such as Vipat and Shutudri and Ganga were taken from the Veda and not vice versa. There is no history nor geography of persons and places in the Veda. All such words, which appear to be name-words, should be interpreted etymologically, that’s the scientific method, just like the technical terms of science which are structured and interpreted etymologically.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

By the illustration of rivers, the duties of good women are told.

अन्वय:

O men ! the female teachers and preachers are like two mothers, desirous of imparting education to the girls. They are comparable to the twin rivers-large, vast and flowing quickly and rushing from the flanks of the mountains; a pair of horse and mare with lessened reins contending with each other in speed; or two mother cows hastening to caress their calves. Appoint them to teach and preach among the girls and women of advanced age.

भावार्थभाषाः - As the rivers flowing amidst the mountains run like the horses and mares, make loud bellowings like the cows; in the same manner, the ladies who are of cheerful disposition and endowed with noble qualities, actions and temperament and who are keen to the progress and welfare of women should impart good education to the virgins and other women.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात मेघ, नदी, विद्वान, मित्र, शिल्पी, नौका इत्यादी व स्त्री-पुरुष यांच्या कृत्याचे वर्णन केल्याने या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाच्या बरोबर संगती जाणली पाहिजे.

भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जशा पर्वतामध्ये वाहणाऱ्या नद्या घोड्याप्रमाणे पळतात व गायीप्रमाणे आवाज करतात तसे प्रसन्न व उत्तम गुण, कर्म, स्वभावाच्या व विद्येच्या उन्नतीची इच्छा करणाऱ्या स्त्रियांनी कन्यांना निरंतर शिक्षण द्यावे. ॥ १ ॥