वांछित मन्त्र चुनें

अद्रो॑घ स॒त्यं तव॒ तन्म॑हि॒त्वं स॒द्यो यज्जा॒तो अपि॑बो ह॒ सोम॑म्। न द्याव॑ इन्द्र त॒वस॑स्त॒ ओजो॒ नाहा॒ न मासाः॑ श॒रदो॑ वरन्त॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

adrogha satyaṁ tava tan mahitvaṁ sadyo yaj jāto apibo ha somam | na dyāva indra tavasas ta ojo nāhā na māsāḥ śarado varanta ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अद्रो॑घ। स॒त्यम्। तव॑। तत्। म॒हि॒ऽत्वम्। स॒द्यः। यत्। जा॒तः। अपि॑बः। ह॒। सोम॑म्। न। द्यावः॑। इ॒न्द्र॒। त॒वसः॑। ते॒। ओजः॑। न। अहा॑। न। मासाः॑। श॒रदः॑। व॒र॒न्त॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:32» मन्त्र:9 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:10» मन्त्र:4 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:9


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अद्रोघ) द्रोह से रहित (इन्द्र) अत्यन्त ऐश्वर्य्य के दाता जगदीश्वर ! (यत्) जो (सद्यः) तत्काल (जातः) प्रकट हुआ सूर्य (सोमम्) सब जगत् से रस को (अपिबः) पीता-खींचता है (तत्) वह जिन (तव) आपके (सत्यम्) सत्य (महित्वम्) महिमा को (न) नहीं उल्लङ्घन कर सकता है (ते) आपके (तवसः) बल के (ओजः) प्रभाव को न (द्यावः) प्रकाशस्वरूप लोक (न) न (अहा) दिन (न) न (मासाः) चैत्र आदि महीने और न (शरदः) वसन्त आदि ऋतुयें (वरन्त) धारण करती हैं (भवन्तं, ह) उन्हीं आपकी हम लोग निरन्तर सेवा करें ॥९॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे परमेश्वर किसी से द्रोह नहीं करता है, वैसे आप लोग भी हूजिये। जिस परमेश्वर की सृष्टि में सूर्य्य आदि बड़े-बड़े पदार्थ विद्यमान हैं और जिसके स्वरूप वा प्रभाव के अन्त को कोई भी नहीं प्राप्त होता है, वही हम लोगों का इष्टदेव है ॥९॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

दिक् कालानवच्छिन्न प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अद्रोघ) = द्रोहवर्जित प्रभो ! सब प्रकार की द्रोह भावनाओं से रहित प्रभो ! (तव) = आपकी (तत् महित्वम्) = वह महिमा (सत्यम्) = सत्य है, (यत्) = जो कि (जात:) = प्रादुर्भूत हुए हुए आप (ह) निश्चय से (सोमं अपिब:) = सोमपान करते हो। वस्तुतः जिस समय हम ध्यान द्वारा हृदय में प्रभु को आसीन करते हैं, त्यों ही वासनाओं का विनाश हो जाता है और हम शरीर में सोम का रक्षण कर पाते हैं। यही प्रादुर्भूत हुए हुए प्रभु का सोमपान है। [२] हे (इन्द्र) = सर्वशक्तिमन् प्रभो ! (तवस:) = महान् (ते) = आपके (ओजः) = ओज को (द्यावः) = द्युलोक से उपलक्षित सब लोक (न वरन्त) = आवृत नहीं कर पाते। आपका ओज सर्वलोकातीत है। लोकों की तरह आपके ओज को (अहा) = दिन (न वरन्त) = आवृत नहीं करते। (मासाः) = चैत्र आदि मास भी आपके तेज को आवृत नहीं कर पाते। (शरदः) = वर्ष भी आपके उस तेज को परिच्छिन्न करनेवाले नहीं होते। आपका तेज स्थान व समय से सीमित नहीं होता।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु दिक् काल आदि से अनवच्छिन्न व अनन्त हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे अद्रोघेन्द्र जगदीश्वर यद्यः सद्यो जातः सूर्यः सोममपिबस्तद्यस्य तव सत्यं महित्वं नोल्लङ्घयति ते तवस ओजो न द्यावो नाहा न मासाः शरदश्च वरन्त तं ह भवन्तं वयं निरन्तरं सेवेमहि ॥९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अद्रोघ) द्रोहरहित (सत्यम्) सत्यभाषणादिक्रियोज्ज्वलम् (तव) (तत्) सः (महित्वम्) महिमानम् (सद्यः) (यत्) यः (जातः) प्रकटः (अपिबः) पिबति (ह) किल (सोमम्) सर्वस्माज्जगतो रसम् (न) (द्यावः) प्रकाशमया लोकाः (इन्द्र) परमैश्वर्य्यप्रद (तवसः) बलस्य (ते) तव (ओजः) पराक्रमम् (न) (अहा) अहानि दिनानि (न) निषेधे (मासाः) चैत्रादयः (शरदः) वसन्तादयः (वरन्त) वारयन्ति ॥९॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या यथा परमेश्वरः कञ्चिन्न द्रुह्यति तथा यूयमपि भवत यस्य सृष्टौ सूर्य्यादयो महान्तः पदार्था विद्यन्ते यस्य स्वरूपस्य प्रभावस्य वान्तं कोऽपि न गच्छति स एवाऽस्माकमिष्टदेवोऽस्ति ॥९॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of love free from jealousy, negativity, discrimination or hypocrisy, ever true, inviolable and eternal is that greatness and glory of yours, that sun which, as it arises, drinks up the soma of nature to recreate, augment and return it to nature. Neither the heavens of light, nor days, nor months, nor seasons, nor years can evade or prevent or exceed or transgress the might and majesty of yours, omnipotent as you are.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of enlightened persons are told.

अन्वय:

O Guileless God ! you are free from all malice and give great wealth. The sun as soon as it was generated by You began to drink the Soma ( sap of this world). We all worship and serve You constantly whose true greatness is never transgressed by the Sun. Neither the heaven, nor days, months, and years can transgress Your power. You are almighty and irresistible.

भावार्थभाषाः - O men ! you should also be free from all malice as God is. Our adorable God is He, in Whose world there are vast and mighty substances like the Sun, and none can ever find His end or limit because of His Glory and Power.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! जसा परमेश्वर कुणाशी द्रोह करीत नाही तसे तुम्हीही व्हा. ज्या परमेश्वराच्या सृष्टीत सूर्य इत्यादी महान पदार्थ विद्यमान असतात, ज्याचे स्वरूप किंवा अंत कुणालाही लागत नाही तोच आमचा इष्ट देव आहे. ॥ ९ ॥