वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्र॑स्य॒ कर्म॒ सुकृ॑ता पु॒रूणि॑ व्र॒तानि॑ दे॒वा न मि॑नन्ति॒ विश्वे॑। दा॒धार॒ यः पृ॑थि॒वीं द्यामु॒तेमां ज॒जान॒ सूर्य॑मु॒षसं॑ सु॒दंसाः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indrasya karma sukṛtā purūṇi vratāni devā na minanti viśve | dādhāra yaḥ pṛthivīṁ dyām utemāṁ jajāna sūryam uṣasaṁ sudaṁsāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्र॑स्य। कर्म॑। सुऽकृ॑ता। पु॒रूणि॑। व्र॒तानि॑। दे॒वाः। न। मि॒न॒न्ति॒। विश्वे॑। दा॒धार॑। यः। पृ॒थि॒वीम्। द्याम्। उ॒त। इ॒माम्। ज॒जान॑। सूर्य॑म्। उ॒षस॑म्। सु॒ऽदंसाः॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:32» मन्त्र:8 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:10» मन्त्र:3 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यः) जो (सुदंसः) सुन्दर धर्म सम्बन्धी कर्मों से युक्त परमेश्वर (इमाम्) इस (पृथिवीम्) भूमि और (द्याम्) प्रकाशस्वरूप आदि लोक को तथा (सूर्यम्) सूर्य लोक को (उत) और भी (उषसम्) दिन को (जजान) उत्पन्न करता (दाधार) धारण करता वा पुष्ट करता है जिस (इन्द्रस्य) परमात्मा के (विश्वे) सम्पूर्ण (देवाः) पृथिवी आदि वा विद्वान् लोग (व्रतानि) सत्य विचारों को (सुकृता) उत्तम (पुरूणि) बहुत (कर्म) कामों को (न) नहीं (मिनन्ति) नाश करते हैं, उसकी आप और हम लोग उपासना करें ॥८॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर के पवित्र होने से सम्पूर्ण सामर्थ्ययुक्त सबके उत्पन्न वा धारणकर्त्ता परमेश्वर से स्वरूप परिमित सामर्थ्य वा कर्म को कोई भी नाश नहीं कर सक्ता है और जो लोग इस परमेश्वर की सत्यभावना से उपासना करते हैं, वे भी पवित्र होकर सामर्थ्ययुक्त होते हैं ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु की अटल व्यवस्था

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इन्द्रस्य) = उस परमैश्वर्यशाली प्रभु के (कर्म) = काम (सुकृता) = उत्तमता से किये गये हैं और (पुरूणि) = वे सब जीवों का पालन व पूरण करनेवाले हैं। प्रभु के बनाये हुए सूर्य-चन्द्र आदि देव हमारे लिए सब आवश्यक पदार्थों को देते हुए हमारा पालन करते हैं। [२] (विश्वे) = ये सब (देवा:) = सूर्य आदि देव (व्रतानि) = प्रभु के नियमों का (न मिनन्ति) = हिंसन नहीं करते हैं। प्रभु की व्यवस्था में चलते हुए ये सूर्यादि देव कभी भी मार्ग का अतिक्रमण नहीं करते। [३] (यः) = जो प्रभु (पृथिवीम्) = अन्तरिक्ष को, (द्याम्) = द्युलोक को (उत) = और (इमा) = इस पृथिवी को (दाधार) = धारण कर रहे हैं, वे (सुदंसा:) = उत्तम कर्मोंवाले प्रभु ही (सूर्यम्) = सूर्य को व( उषसम्) = उषा को (जजान) = जन्म देते हैं- प्रादुर्भूत करते हैं। बाह्य संसार के इन लोकों की तरह वे हमारे जीवनों में भी विस्तृत हृदयान्तरिक्ष को [पृथिवीम् ], दीप्त मस्तिष्करूप द्युलोक को, दृढ़ शरीररूप पृथिवी को, ज्ञान के सूर्य को तथा वासनान्धकार का दहन करनेवाली उषा [उष दाहे] को जन्म देते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु के कर्म उत्तमता से किये गये व पालक हैं। सब लोक व देव प्रभु की व्यवस्था को नहीं तोड़ते। प्रभु ही 'अन्तरिक्ष, द्युलोक, पृथिवी, सूर्य व उषा' को जन्म देते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे मनुष्या यः सुदंसाः परमेश्वर इमां पृथिवीं द्यां सूर्य्यमुतोषसं जजान दाधार यस्येन्द्रस्य विश्वे देवा व्रतानि सुकृता पुरूणि कर्म न मिनन्ति तमेव यूयं वयं चोपासीमहि ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रस्य) परमात्मनः (कर्म) कर्माणि (सुकृता) सुकृतानि (पुरूणि) (व्रतानि) सत्याचरणानि (देवाः) पृथिव्यादयो विद्वांसो वा (न) निषेधे (मिनन्ति) हिंसन्ति (विश्वे) सर्वे (दाधार) धरति पुष्णाति वा (यः) (पृथिवीम्) भूमिम् (द्याम्) प्रकाशत्मकलोकादिकम् (उत) अपि (इमाम्) प्रत्यक्षाम् (जजान) जनयति (सूर्य्यम्) सवितारम् (उषसम्) दिनम् (सुदंसाः) शोभनानि धर्म्याणि दंसांसि कर्माणि यस्य सः ॥८॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वरस्य पवित्रत्वात्सर्वशक्तिमतः सर्वस्य जनकस्य धातुः स्वरूपपरिमितं सामर्थ्यं कर्म वा कोऽपि हिंसितुं न शक्नोति य एतं सत्यभावेनोपासते तेपि पवित्राः सन्तः समर्था जायन्ते ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, Lord Almighty, His acts, innumerable gifts and graces, and His laws, none among the noblest humanity do ever violate, nor the mightiest powers of nature ever transgress: Indra, lord of generosity and holiest action, who sustains this earth and heaven, and creates the sun and the dawn and the day.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of attributes of enlightened persons is continued.

अन्वय:

O men ! we and you should all worship that one God. He is the Doer of good and great deeds and creates and generates this earth, heaven, sun, and dawn and upholds them all. Glorious and holy are the works of This Almighty God. All enlightened persons never transgress His Laws and vows of truth and His actions which are wonderful.

भावार्थभाषाः - Because God is absolutely pure and almighty, therefore none can violate the power and acts of this God who is the generator and upholder of all.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - परमेश्वर पवित्र असल्यामुळे संपूर्ण सामर्थ्ययुक्त सर्वांचा उत्पन्नकर्ता किंवा धारणकर्ता आहे, त्याच्या अमर्याद सामर्थ्याचा किंवा कर्माचा कोणी नाश करू शकत नाही. जे लोक सत्यभावनेने परमेश्वराची उपासना करतात तेही पवित्र बनून सामर्थ्ययुक्त होतात. ॥ ८ ॥