वांछित मन्त्र चुनें

त्वम॒पो यद्ध॑ वृ॒त्रं ज॑घ॒न्वाँ अत्याँ॑इव॒ प्रासृ॑जः॒ सर्त॒वाजौ। शया॑नमिन्द्र॒ चर॑ता व॒धेन॑ वव्रि॒वांसं॒ परि॑ दे॒वीरदे॑वम्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvam apo yad dha vṛtraṁ jaghanvām̐ atyām̐ iva prāsṛjaḥ sartavājau | śayānam indra caratā vadhena vavrivāṁsam pari devīr adevam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। अ॒पः। यत्। ह॒। वृ॒त्रम्। ज॒घ॒न्वान्। अत्या॑न्ऽइव। प्र। असृ॑जः। सर्त॒वै। आ॒जौ। शया॑नम्। इ॒न्द्र॒। चर॑ता। व॒धेन॑। व॒व्रि॒ऽवांस॑म्। परि॑। दे॒वीः। अदे॑वम्॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:32» मन्त्र:6 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:10» मन्त्र:1 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर राजपुरुष क्या करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) शत्रुओं के नाशक ! (यत्) जो (त्वम्) आपने जैसे (अत्यानिव) घोड़ों को सूर्य के समान (अदेवम्) विद्या प्रकाश से रहित अविद्वान् वा (वृत्रम्) दुष्ट को (जघन्वान्) नाश किया वा सूर्य (चरता) प्राप्त (वधेन) नाश से (शयानम्) सोते हुए से वर्त्तमान (वव्रिवांसम्) ढपे हुए को (देवीः) उत्तम किरणों और (अपः) जलों को (ह) निश्चय से उत्पन्न करता है उसी प्रकार से (सर्त्तवै) जानने योग्य (आजौ) युद्ध में (परि) चारों ओर से (प्र, असृजः) उत्पन्न करते हो, वे आप हम लोगों से सत्कार पाने योग्य हैं ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो राजा आदि वीर पुरुष जैसे सूर्य मेघ को वैसे संग्राम में चलाये शस्त्र और अस्त्रों से शत्रुओं को जीतते हैं, वे ही प्रतापयुक्त होते हैं ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शरीरांगण में रेतः कण रूप अश्वों की गति

पदार्थान्वयभाषाः - (१) हे (इन्द्र) = जितेन्द्रिय पुरुष ! (त्वम्) = तू (यत्) = जब (वृत्रम्) = ज्ञान की आवरणभूत वासना को (जघन्वान्) = नष्ट करता है, तब (अपः) = रेतः कणों को (सर्तवः) = शरीर में गति के लिए (प्रासृजः) = उसी प्रकार प्रसृष्ट करता है, (इव) = जैसे कि (आजौ) = संग्राम में (अत्यान्) = घोड़ों को प्रसृष्ट किया जाता है। युद्ध में प्रेरित घोड़े रणांगण में गति करते हुए शत्रुओं का विनाश करते हैं, इसी प्रकार शरीर में प्रेरित रेत:कण रोगकृमिरूप शत्रुओं का विनाश करते हैं। [२] हे इन्द्र! तू (चरता वधेन) = क्रियाशीलतारूप वृत्रवधसाधना आयुध से (देवी:) = दिव्य ज्ञानजलों को (वव्रिवांसम्) = आवृत किये हुए (अदेवम्) = इस कामवासनारूप आसुरभाव को, (शयानम्) = अपने अन्दर ही निवास करते हुए को नष्ट करता है। इस वृत्र विनाश होने पर रेतः कण शरीर में ही व्याप्त होते हैं। शरीर नीरोग बनता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– क्रियाशीलता से वृत्र का विनाश होकर रेत: कणों की शरीर में ही गति होती हैउसी से ज्ञानाग्नि दीप्त होती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुना राजजनाः किं कुर्य्युरित्याह।

अन्वय:

हे इन्द्र ! यद्यस्त्वं यथा सूर्य्योऽत्यानिवाऽदेवं वृत्रं जघन्वांश्चरता वधेन शयानं वव्रिवांसं देवीरपो ह प्रसृजति तथैव सर्त्तवा आजौ परि प्राऽसृजः सोऽस्माभिः सत्कर्त्तव्योऽसि ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (अपः) जलानि (यत्) यः (ह) किल (वृत्रम्) (जघन्वान्) हतवान् (अत्यानिव) अश्वानिव (प्र, असृजः) प्रासृज (सर्तवै) सर्तव्ये गन्तव्ये (आजौ) युद्धे। आजाविति सङ्ग्रामना०। निघं० २। १७। (शयानम्) शयानमिव वर्त्तमानम् (इन्द्र) शत्रुविदारक (चरता) प्राप्तेन (वधेन) (वव्रिवांसम्) व्रियमाणम् (परि) सर्वतः (देवीः) दिव्याः किरणाः (अदेवम्) प्रकाशरहितमविद्वांसं दुष्टं वा ॥६॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये राजादयो वीराः सूर्यो मेघमिव सङ्ग्रामे प्रसृष्टैः शस्त्रास्त्रैः शत्रून् विजयन्ते त एव प्रतापवन्तो जायन्ते ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, when with the wielded weapon of the thunderbolt in battle, you destroy Vrtra, demonic cloud of darkness lying asleep in stolid state, covering and with-holding the blissful waters of vital rain showers, you release the waters of life and joy to flow, and the streams rush forth in freedom like horses released from the stables.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should the officers of the State do etc. is told.

अन्वय:

O Indra ! you destroy enemies. The sun destroys with his divine rays the slumbering and darkling water. It invests cloud and lets forth the bright waters like horses rushing into battle. So you slay unrighteous or wicked persons in the battle with your powerful weapons. Therefore, you are worthy of respect from all of us.

भावार्थभाषाः - Those brave kings and other persons become powerful and influential who conquer their enemies in the battles with the help of weapons and missiles, like the sun who destroys the clouds.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. सूर्य जसा मेघांशी संग्राम करतो तसे राजा इत्यादी वीरपुरुष अस्त्र-शस्त्रांनी शत्रूंना जिंकतात, तेच पराक्रमी होतात. ॥ ६ ॥