वांछित मन्त्र चुनें

गवा॑शिरं म॒न्थिन॑मिन्द्र शु॒क्रं पिबा॒ सोमं॑ ररि॒मा ते॒ मदा॑य। ब्र॒ह्म॒कृता॒ मारु॑तेना ग॒णेन॑ स॒जोषा॑ रु॒द्रैस्तृ॒पदा वृ॑षस्व॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

gavāśiram manthinam indra śukram pibā somaṁ rarimā te madāya | brahmakṛtā mārutenā gaṇena sajoṣā rudrais tṛpad ā vṛṣasva ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

गोऽआ॑शिरम्। म॒न्थिन॑म्। इ॒न्द्र॒। शु॒क्रम्। पिब॑। सोम॑म्। र॒रि॒म। ते॒। मदा॑य। ब्र॒ह्म॒ऽकृता॑। मारु॑तेन। ग॒णेन॑। स॒ऽजोषाः॑। रु॒द्रैः। तृ॒पत्। आ। वृ॒ष॒स्व॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:32» मन्त्र:2 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:9» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

कौन लोग श्रीमान् होते हैं, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) दुःख के नाश करनेवाले ! हम लोग (ते) आपके (मदाय) आनन्द के अर्थ जिस (गवाशिरम्) किरणों वा इन्द्रियों से मिले हुए (शुक्रम्) शीघ्र सुख पवित्र करने वा (मन्थिनम्) मथने का स्वभाव रखने और (सोमम्) ऐश्वर्य्य के करनेवाले पान करने योग्य वस्तु को (ररिम) देवैं उसका आप (पिब) पान करिये और (ब्रह्मकृता) धन वा अन्न को करनेवाले (मारुतेन) सुवर्ण आदि के सम्बन्धी (गणेन) गणना करने योग्य गिने हुए समूह से (रुद्रैः) प्राणों के सदृश मध्यम विद्वानों के साथ (सजोषाः) अपने तुल्य प्रीति का सेवन करनेवाले (तृपत्) तृप्त होते हुए (आ) सब प्रकार (वृषस्व) वृषभ के तुल्य बलिष्ठ हूजिये ॥२॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य अन्य जनों में अपने तुल्य वर्त्तमान होकर उन लोगों के साथ सुख का ग्रहण और सुवर्ण आदि धन की वृद्धि करके तृप्त हुए बलिष्ठ होते, वे ही श्रीमान् होते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सोमरक्षण के लाभ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = जितेन्द्रिय पुरुष ! (सोमं पिबा) = तू सोमपान करनेवाला हो। यह सोम (गवाशिरम्) = इन्द्रियों के दोषों को विनष्ट करनेवाला है। [गो-इन्द्रिय, शृ हिंसायाम्] (मन्थिनम्) = विचार [मन्थ्] शक्ति को जन्म देनेवाला है। (शुक्रम्) = यह जीवन को शुक्र [उज्ज्वल] बनानेवाला है। प्रभु कहते हैं कि हम (ते मदाय) = तेरे आनन्द के लिए (ररिमा) = इसे तुझे देते हैं। इसके रक्षण में ही शक्ति का रक्षण है-शक्ति रक्षण में ही आनन्द है। [२] (ब्रह्मकृता) = ज्ञान उत्पन्न करनेवाले (मारुतेन गणेन) = इन प्राणों के समूह से (सजोषाः) = समान प्रीतिवाला होता हुआ तू (रुद्रैः) = रोगों का द्रावण करनेवाले इन प्राणों से (तृपत्) = प्रीणित होता हुआ (आवृषस्व) = अपने में शक्ति का सेचन करनेवाला बन। प्राणसाधना द्वारा वीर्य की ऊर्ध्वगति होती है, उससे ज्ञानाग्नि का दीपन होता है इसीलिए यहाँ इस 'मारुतगण' को 'ब्रह्मकृत्' कहा गया है। ये मरुत् रोगों का द्रावण करने से रुद्र व रुद्रपुत्र कहलाते हैं। इन द्वारा शरीर में शक्ति का रक्षण होता है। यही शरीर में शक्ति का सेचन है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– सब उन्नतियों का मूल सोम का रक्षण है। प्राणसाधना द्वारा इसका रक्षण होता है। रक्षित हुआ-हुआ सोम इन्द्रियदोषों को शीर्ण करता है, ज्ञान को बढ़ाता है और जीवन को उज्ज्वल बनाता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

के श्रीमन्तो भवन्तीत्याह।

अन्वय:

हे इन्द्र ! वयं ते मदाय ये गवाशिरं शुक्रं मन्थिनं सोमं ररिम तं त्वं पिब ब्रह्मकृता मारुतेन गणेन रुद्रैः सह सजोषास्तृपत्सन्नावृषस्व ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (गवाशिरम्) गावः किरणा इन्द्रियाणि वाऽश्नन्ति यस्मिँस्तम् (मन्थिनम्) मन्थितुं शीलं यस्य तम् (इन्द्र) दुःखविदारक (शुक्रम्) आशु सुखकरं शुद्धम् (पिब)। अत्र द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (सोमम्) ऐश्वर्य्यकारकं पेयम् (ररिम) दद्याम। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (ते) तव (मदाय) आनन्दाय (ब्रह्मकृता) ब्रह्म धनमन्नं वा करोति यस्तेन (मारुतेन) मारुतेन हिरण्यादिसम्बन्धेन। अत्र संहितायामिति दीर्घः। मरुदिति हिरण्यना०। निघं० १। २। (गणेन) गणनीयेन सङ्ख्यातेन समूहेन (सजोषाः) आत्मसमानप्रीतिं सेवमानः सन् (रुद्रैः) प्राणैरिव मध्यमैर्विद्वद्भिः सह (तृपत्) तृप्तः सन् (आ) समन्तात् (वृषस्व) वृष इव बलिष्ठो भव ॥२॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या अन्येषु स्वात्मवद्वर्त्तित्वा तैः सह सुखादानं कृत्वा सुवर्णादिधनमुन्नीय तृप्ताः सन्तो बलिष्ठा जायन्ते त एव श्रीमन्तो भवन्ति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, destroyer of suffering and poverty, have a drink of this pure exhilarating soma, well churned, distilled and blended with milk and seasoned in sun. We offer it to you for your joy and exhilaration. Enjoy it to the full in the company of divine scholars and producers and refiners of gold, and scholars of the Rudra order. Drink and rejoice and be virile and generous as a cloud of showers.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The royal path to get wealth is told.

अन्वय:

O Indra (destroyer of all miseries) ! drink that pure and delicious, and is well churned Soma (juice of the nourishing plants which is purified with the rays of the sun). We offer it to you for your exhilaration or joy. Be mighty like a bull, associated with the abundance of gold and other things, thus making a man rich and living in the loving company of the enlightened persons of the middle class, who are to be satisfied like the Pranas (vital airs).

भावार्थभाषाः - Those persons only become truly rich who treat hers like themselves, share their happiness and pleasures with others. They multiply the wealth of gold and other metals and become satisfied "and mighty.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे इतरांबरोबर आपल्यासारखीच वागून त्यांच्याबरोबर सुखाने राहून सुवर्ण इत्यादी धनाची वृद्धी करून तृप्त होऊन बलिष्ठ होतात, ती श्रीमान होतात. ॥ २ ॥