वांछित मन्त्र चुनें

अनु॑ कृ॒ष्णे वसु॑धिती जिहाते उ॒भे सूर्य॑स्य मं॒हना॒ यज॑त्रे। परि॒ यत्ते॑ महि॒मानं॑ वृ॒जध्यै॒ सखा॑य इन्द्र॒ काम्या॑ ऋजि॒प्याः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

anu kṛṣṇe vasudhitī jihāte ubhe sūryasya maṁhanā yajatre | pari yat te mahimānaṁ vṛjadhyai sakhāya indra kāmyā ṛjipyāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अनु॑। कृ॒ष्णे इति॑। वसु॑धिती॒ इति॒ वसु॑ऽधिती। जि॒हा॒ते॒ इति॑। उ॒भे इति॑। सूर्य॑स्य। मं॒हना॑। यज॑त्रे। परि॑। यत्। ते॒। म॒हि॒मान॑म्। वृ॒जध्यै॑। सखा॑यः। इ॒न्द्र॒। काम्याः॑। ऋ॒जि॒प्याः॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:31» मन्त्र:17 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:8» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:17


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) अत्यन्त ऐश्वर्य से युक्त राजन् ! (यत्) जो (ते) आपके (काम्याः) कामना करने योग्य (ऋजिप्याः) सरल व्यवहारों के वर्द्धक (सखायः) मित्र हुए (महिमानम्) महिमा को (अनु) (कृष्णे) खींची गयी (उभे) दोनों (यजत्रे) परस्पर मिली हुई (वसुधिती) अन्तरिक्ष और पृथिवी (सूर्यस्य) सूर्य के (मंहना) महत्व से (वृजध्यै) रोकने को (परि) (जिहाते) प्राप्त होते से हैं उनको बढ़ाते हैं, वे आपसे सत्कार पाने योग्य हैं ॥१७॥
भावार्थभाषाः - जैसे सूर्य अपने प्रताप से भूमि और प्रकाश का आकर्षण करके धारण करता है और जैसे भूमि तथा प्रकाश सम्पूर्ण पदार्थों को धारण करते हैं, वैसे उत्तम पुरुष को चाहिये कि महिमा को धारण और दुर्व्यसनों को त्याग करके मित्रों का सत्कार करें ॥१७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अहोरात्र व मरुत्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यवान् प्रभो ! (सूर्यस्य) = सम्पूर्ण जगत् के उत्तम प्रेरक आपकी (मंहना) = महिमा से (उभे) = ये दोनों (वसुधिती) = सब वसुओं [धनों] को धारण करनेवाले (कृष्णे) = एक दूसरे को अपनी ओर आकृष्ट करनेवाले (यजत्रे) = परस्पर संगत दिन व रात (अनुजिहाते) = एक दूसरे के बाद गतिवाले होते हैं। रात्रि के बाद दिन व दिन के बाद रात्रि का क्रम चलता ही है। रात्रि अपनी ओर दिन को आकृष्ट करती है, दिन अपनी ओर रात्रि को। ये दोनों परस्पर पति-पत्नी की तरह संगत हैं, दिन पति है तो रात्रि पत्नी । [२] हे इन्द्र ! (यत्) = जब (ते महिमानं) = [अनु] तेरी महिमा के अनुसार (ऋजिष्याः) = ऋजु गतिवाले [ओप्यायी वृद्धौ] व ऋजुता का वर्धन करनेवाले (काम्याः) = कमनीयसुन्दर (सखायः) = तेरे मित्रभूत ये मरुत् [वायु] (परि) = चारों ओर गतिवाले होते हैं, ये (वृजध्यै) = सब रोगकृमि आदि के वर्जन के लिए होते हैं। प्राणायाम द्वारा प्राणसाधना के समय शरीर के अन्दर गति करते हुए ये प्राणरूप वायु शरीरस्थ रोगों व वासनाओं को विनष्ट करते हैं। वासनाओं को विनष्ट करके ये हमें प्रभु सामीप्य प्राप्त कराते हैं, अतएव ये हमारे सच्चे सखा हैं। प्राणसाधना द्वारा ये हमारे में ऋजुता का वर्धन करते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – प्रभु की महिमा से ही दिन-रात का सुन्दर चक्र चलता है और वायुओं का प्रवाह बहता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे इन्द्र यद्ये ते काम्या ऋजिप्याः सखायो महिमानमनुकृष्णे उभे यजत्रे वसुधिती सूर्यस्य मंहना वृजध्यै परि जिहाते इव स्तस्ते वर्धयन्ति ते त्वया सत्कर्त्तव्याः ॥१७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अनु) (कृष्णे) कर्षिते (वसुधिती) वसूनां पदार्थानां धर्त्र्यौ द्यावापृथिव्यौ (जिहाते) गच्छतः (उभे) (सूर्य्यस्य) (मंहना) महत्वेन (यजत्रे) सङ्गते (परि) (यत्) ये (ते) तव (महिमानम्) (वृजध्यै) वर्जितुम् (सखायः) सुहृदः सन्तः (इन्द्र) परमैश्वर्ययुक्त राजन् (काम्याः) कमनीयाः (ऋजिप्याः) ऋजीन्सरलान्व्यवहारान् प्यायन्ते वर्धयन्ति ते ॥१७॥
भावार्थभाषाः - यथा सूर्यः स्वमहिम्ना भूमिप्रकाशावनुकृष्य धरति यथा भूमिप्रकाशौ सर्वान् धरतस्तथोत्तमपुरुषेण स्वमहिमानं धृत्वा दुर्व्यसनानि वर्जित्वा सखायः सत्कर्त्तव्याः ॥१७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The green earth and the bright heaven, holding the wealth of existence, mutually sustained by the force and grandeur of the sun, go round in concord like the dark night and bright day going on and on in unison, both doing homage to the sun. The same force and grandeur, Indra, lustrous lord ruler of the world, your loving friends, going by the simple paths of truth and law, follow in order to collect the holy grass for cosmic yajna and avert untoward accidents and oppositions.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of the enlightened persons/rulers are told.

अन्वय:

O King ! endowed with much wealth, your friends are desirable and they increase the upright dealings. They multiply your glory, as the upholders of all things, heaven and earth attracted and upheld by the mighty sun and united they duly move and increase the sun's glory. They should be respected by you in order to abandon all evils.

भावार्थभाषाः - As the sun upholds by his greatness and attracts earth and heaven, and as the heaven and earth uphold all, in the same manner, good men should honor their friends by upholding their glory and giving up all vices.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसा सूर्य आपल्या प्रतापाने भूमी व प्रकाशाचे आकर्षण करून धारण करतो व जशी भूमी व प्रकाश संपूर्ण पदार्थांना धारण करतात तसे उत्तम पुरुषांनी महिमामय बनून दुर्व्यसनांचा त्याग करून मित्रांचा सत्कार करावा. ॥ १७ ॥