वांछित मन्त्र चुनें

म॒ही यदि॑ धि॒षणा॑ शि॒श्नथे॒ धात्स॑द्यो॒वृधं॑ वि॒भ्वं१॒॑ रोद॑स्योः। गिरो॒ यस्मि॑न्ननव॒द्याः स॑मी॒चीर्विश्वा॒ इन्द्रा॑य॒ तवि॑षी॒रनु॑त्ताः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mahī yadi dhiṣaṇā śiśnathe dhāt sadyovṛdhaṁ vibhvaṁ rodasyoḥ | giro yasminn anavadyāḥ samīcīr viśvā indrāya taviṣīr anuttāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

म॒ही। यदि॑। धि॒षणा॑। शि॒श्नथे॑। धात्। स॒द्यः॒ऽवृध॑म्। वि॒ऽभ्व॑म्। रोद॑स्योः। गिरः॑। यस्मि॑न्। अ॒न॒व॒द्याः। स॒म्ऽई॒चीः। विश्वाः॑। इन्द्रा॑य। तवि॑षीः। अनु॑त्ताः॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:31» मन्त्र:13 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:7» मन्त्र:3 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:13


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् जनो ! आप लोगों से (यदि) जो (मही) अत्यन्त सत्कार करने योग्य (धिषणा) प्रगल्भ अर्थात् नहीं रुकनेवाली वाणी (रोदस्योः) अन्तरिक्ष और पृथिवी के मध्य में (सद्योवृधम्) शीघ्र वृद्धिकारक (विभ्वम्) व्यापक को (धात्) धारण करती है तो इस अविद्या का (शिश्नथे) नाश करती है (यस्मिन्) जिसमें (अनवद्याः) निन्दारहित (समीचीः) सत्य को धारण करनेवाली (तविषीः) बलयुक्त (अनुत्ताः) अनुकूलता से धारण की गई (विश्वाः) सम्पूर्ण (गिरः) वाणियाँ (इन्द्राय) परम ऐश्वर्य के लिये समर्थ होवें वह व्यवहार सदा सेवन करने योग्य है ॥१३॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वान् लोग अनेक प्रकार की विद्याओं से युक्त वाणियों को धारण करके व्यापक परमात्मा के जानने की इच्छा करें, वे बड़े ऐश्वर्य को प्राप्त होवें ॥१३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अजय्यता

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (यदि) = यदि (मही धिषणा) = प्रभुपूजन की वृत्तिवाली बुद्धि (शिश्नथे) = वासनाओं के संहार के लिए [श्रथति हिंसाकर्मा नि० २।१९] उस प्रभु को (धात्) = धारण करती है, जो कि (सद्योवृधम्) = शीघ्र ही उपासक की वृद्धि का कारण बनते हैं, जो (रोदस्योः विभ्वम्) = द्यावापृथिवी में व्याप्त हैं और (यस्मिन्) = जिनमें (अनवद्याः) = अत्यन्त प्रशस्त (गिरः) = ये वेदवाणियाँ (समीचीः) = संगत हैं, तो इस (इन्द्राय) = जितेन्द्रिय पुरुष के लिए (विश्वा:) = सब (तविषी:) = बल (अनुत्ता:) = न धकेले जानेवाले, अर्थात् स्थिर होते हैं । [२] प्रभु उपासक को शीघ्र वृद्धि को प्राप्त करानेवाले हैं। वे सर्वत्र व्याप्त हैं। सब प्रशस्त ज्ञानवाणियों के आधार हैं। यदि हम अपनी बुद्धि को परमात्मा में स्थापित करें, अर्थात् बुद्धि द्वारा प्रभु का ही उपासन करें, तो प्रभु हमें वह शक्ति प्राप्त कराएँगे, जिसे कि कोई भी शत्रु धकेल न सकेगा। हम अपनी शक्ति से शत्रुओं के लिए अजय्य होंगे।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम बुद्धि द्वारा प्रभु का ही उपासन करें। प्रभु हमें उस शक्ति से सम्पन्न करेंगे जो -कि हमें अजय्य बना देगी।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे विद्वांसो भवद्भिर्यदि मही धिषणावाग्रोदस्योर्मध्ये सद्योवृधं विभ्वं धात्तर्हीयमविद्यां शिश्नथे सा सङ्ग्राह्या यस्मिन्ननवद्याः समीचीस्तविषीरनुत्ता विश्वा गिर इन्द्राय प्रभवेयुस्स व्यवहारः सदा सेवनीयः ॥१३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मही) अतीव सत्कर्त्तव्या (यदि) (धिषणा) प्रगल्भा वाक् (शिश्नथे) श्नथति हिनस्ति। अत्र व्यत्ययेनात्मनेपदम्। (धात्) दधाति (सद्योवृधम्) यः सद्यो वर्धयति तम् (विभ्वम्) व्यापकम् (रोदस्योः) द्यावापृथिव्योः (गिरः) वाण्यः (यस्मिन्) (अनवद्याः) अनिन्द्याः (समीचीः) याः समानं सत्यमञ्चन्ति ताः (विश्वाः) अखिलाः (इन्द्राय) परमैश्वर्य्याय (तविषीः) बलयुक्ताः (अनुत्ताः) आनुकूल्येन धृताः ॥१३॥
भावार्थभाषाः - ये विद्वांसो विविधविद्यायुक्ता वाचो धृत्वा विभुं परमात्मानं ज्ञातुमिच्छेयुस्ते परमैश्वर्य्यं लभेरन् ॥१३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O seeker and celebrant of Indra, nature and divinity, if in the act of exploration, your great intelli gence and penetrative vision were to hold on to the ever expansive spirit of heaven and earth, in which the entire light, words and vision of existence, irreproachable and invincible, he embedded for Indra, then that is the state of sovereignty in research and meditation.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The qualities and acts of the enlightened person are told.

अन्वय:

O learned persons ! if you have a venerable and spirited speech which glorifies God who increases strength quickly and earth, then this can dispel all ignorance. Such a speech you must cultivate. You should always have that dealing in which your faultless, correct, equally truthful, appropriate and effective all speeches are directed towards God.

भावार्थभाषाः - The enlightened persons blessed with words, fall of the knowledge of various sciences, achieve great and true prosperity. They desire to know Omnipresent God.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे विद्वान लोक अनेक प्रकारच्या विद्यांनी युक्त वाणींना धारण करून व्यापक परमात्म्याला जाणण्याची इच्छा करतात, त्यांना महान ऐश्वर्य प्राप्त होते. ॥ १३ ॥