वांछित मन्त्र चुनें

स॒हदा॑नुं पुरुहूत क्षि॒यन्त॑मह॒स्तमि॑न्द्र॒ सं पि॑ण॒क्कुणा॑रुम्। अ॒भि वृ॒त्रं वर्ध॑मानं॒ पिया॑रुम॒पाद॑मिन्द्र त॒वसा॑ जघन्थ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sahadānum puruhūta kṣiyantam ahastam indra sam piṇak kuṇārum | abhi vṛtraṁ vardhamānam piyārum apādam indra tavasā jaghantha ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒हऽदा॑नुम्। पु॒रु॒ऽहू॒त॒। क्षि॒यन्त॑म्। अ॒ह॒स्तम्। इ॒न्द्र॒। सम्। पि॒ण॒क्। कुणा॑रुम्। अ॒भि। वृ॒त्रम्। वर्ध॑मानम्। पिया॑रुम्। अ॒पाद॑म्। इ॒न्द्र॒। त॒वसा॑। ज॒घ॒न्थ॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:30» मन्त्र:8 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:2» मन्त्र:3 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (पुरुहूत) बहुत जनों से प्रशंसित अर्थात् यश को प्राप्त (इन्द्र) सूर्य्य के सदृश तेजस्वी ! जैसे (सहदानुम्) दान से युक्त (क्षियन्तम्) रहते हुए (अहस्तम्) अविद्यमान (कुणारुम्) शब्द करते और (वर्द्धमानम्) बढ़ते हुए (पियारुम्) पिये गये (अपादम्) पादों से हीन (वृत्रम्) मेघ को (अभि) सन्मुख पीसता है, वैसे शत्रुओं का आप (सम्, (पिणक्) नाश करो और (इन्द्र) हे दुष्टों को विदीर्ण करनेवाले आप (तवसा) बल से दुष्ट पुरुषों का (जघन्थ) नाश करें ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे सूर्य्य मेघों के आकर्षण और वर्षाने से सम्पूर्ण जगत् को पालता है, वैसे ही दुष्टों के नाश करने और श्रेष्ठ पुरुषों के धारण करने से राजा को सम्पूर्ण प्रजाओं की पालना करनी चाहिये ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अपाद अहस्त करके वृत्र का विनाश

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (इन्द्र) = शत्रुओं का विद्रावण करनेवाले (पुरुहूत) = बहुतों से पुकारे जानेवाले परमात्मन् ! आप (सहदानुम्) = दानवी वृत्रमाता सहित, (क्षियन्तम्) = विनाश करनेवाले, (कुणारुम्) = क्वणनशील इस असुर को (अहस्तम्) = निहत्था करके (संपिणक्) = सम्यक् पीस दीजिए। आसुरी वृत्तियों को आप नष्ट करिए। इनकी कारणभूत दानु को, हमारा लवन [दाप् लवने] [विनाश] करनेवाली आसुरभावों की माता को विनष्ट करिए। ये आसुर भावनाएँ अन्ततः हमें रुलानेवाली होती हैं, अत: 'कुणारु' कहलाती हैं। हमारा विनाश करने के कारण 'क्षियन्' हैं। ये हमारे पर प्रबल न हों। हमारे साथ संग्राम में ये निहत्थे हो जाएँ। [२] हे (इन्द्र) = सर्वशक्तिमन् प्रभो ! (पियासम्) = हिंसित करनेवाले (वर्धमानम्) = दिन प्रतिदिन बढ़ते जाते हुए (वृत्रम्) = ज्ञान के आवरणभूत इस काम नामक वृत्र को (अपादम्) = पाँव से रहित-गतिशून्य करके (तवसा) = शक्ति द्वारा (अभिजघन्थ) = इसे नष्ट कर दीजिए।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभुकृपा से कामवासना रूप 'वृत्र' का समूल विनाश हो जाए।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे पुरुहूतेन्द्र ! यथा सूर्य्यः सह दानुं क्षियन्तमहस्तं कुणारुं वर्धमानं पियारुमपादं वृत्रं मेघमभिपिनष्टि तथा शत्रून् भवान् संपिणक्। हे इन्द्र त्वं तवसा दुष्टान् जघन्थ ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सहदानुम्) दानेन सह वर्त्तमानम् (पुरुहूत) बहुभिः प्रशंसित (क्षियन्तम्) निवसन्तम् (अहस्तम्) अविद्यमानम् (इन्द्र) सूर्य्यवद्वर्त्तमान (सम्) सम्यक् (पिणक्) पिंष्याः (कुणारुम्) शब्दायमानम् (अभि) आभिमुख्ये (वृत्रम्) मेघम् (वर्धमानम्) (पियारुम्) पीयमानम् (अपादम्) पादरहितम् (इन्द्र) दुष्टानां विदारक (तवसा) बलेन (जलन्थ) जह्याः ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा सूर्य्यो मेघाकर्षणवर्षणाभ्यां सर्वं जगत्पाति तथैव दुष्टानां घातेन श्रेष्ठानां धारणेन च सर्वा प्रजाः पालनीयाः ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of power, justice and majesty, universally invoked, served and celebrated, just as the sun, with its blaze, strikes the dark demon of the cloud, thundering, growing, flying with the winds, breaks it and crushes it into gladdening showers, so do you, with your power and justice, strike the dark hoarding demons of society coexisting camouflaged with the rich and liberal progressive people, vociferous, fattening, and scoffing at the poor, make them ineffective to grab with the hands and rush around robbing the innocent, break open the hoarded wealth and let it out in showers for the joy of general society.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The subject of government officials and their duties are continued.

अन्वय:

O Indra ! you destroy the wicked. Invoked and admired by many, you are shining like the Sun. The sun crashes the cloud into pieces dwelling in firmament with its gift of water. It thunders and waxes in vigor, making it deprived of its hand and food (so to speak ), i.e. annihilating it completely. In the same manner, grind to dust your wicked enemies with own might.

भावार्थभाषाः - As the sun, protects the whole world by dissipating the cloud and raining down water, in the same manner the officers of the State should safeguard their all subjects by slaying the wicked and upholding (sustaining the righteous persons).
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसा सूर्य मेघांचे आकर्षण करून व वृष्टी करून संपूर्ण जगाचे पालन करतो तसेच दुष्टांचा नाश व श्रेष्ठ पुरुषांना धारण करून राजाने संपूर्ण प्रजेचे पालन केले पाहिजे. ॥ ८ ॥