वांछित मन्त्र चुनें

उ॒ताभ॑ये पुरुहूत॒ श्रवो॑भि॒रेको॑ दृ॒ळ्हम॑वदो वृत्र॒हा सन्। इ॒मे चि॑दिन्द्र॒ रोद॑सी अपा॒रे यत्सं॑गृ॒भ्णा म॑घवन्का॒शिरित्ते॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

utābhaye puruhūta śravobhir eko dṛḻham avado vṛtrahā san | ime cid indra rodasī apāre yat saṁgṛbhṇā maghavan kāśir it te ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

उ॒त। अभ॑ये। पु॒रु॒ऽहू॒त॒। श्रवः॑ऽभिः। एकः॑। दृ॒ळ्हम्। अ॒व॒दः॒। वृ॒त्र॒ऽहा। सन्। इ॒मे। चि॒त्। इ॒न्द्र॒। रोद॑सी॒ इति॑। अ॒पा॒रे इति॑। यत्। स॒म्ऽगृ॒भ्णाः। म॒घ॒व॒न्। का॒शिः। इत्। ते॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:30» मन्त्र:5 | अष्टक:3» अध्याय:2» वर्ग:1» मन्त्र:5 | मण्डल:3» अनुवाक:3» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (पुरुहूत) बहुत जनों से प्रशंसित (मघवन्) बहुत धन से युक्त (इन्द्र) सूर्य्य के तुल्य प्रकाशमान ! आप (एकः) विना सहाय स्वयं बलवान् (सन्) हुए (अभये) भय से रहित व्यवहार में (श्रवोभिः) अनेक प्रकार के सुनने योग्य वचनों के सहित (दृढम्) निश्चय (अवदः) बोलें (उत) और भी जैसे (वृत्रहा) सूर्य्य (चित्) भी (इमे) इन (अपारे) अवधिरहित (रोदसी) अन्तरिक्ष और पृथिवी को प्राप्त होता है वैसे होकर (यत्) जो (ते) आपके (काशिः) न्याय विनय आदि उत्तम गुणों का प्रकाश है उसको (इत्) ही (सङ्गृभ्णाः) ग्रहण करें ॥५॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। राजा के पुरुषों को चाहिये कि अनेक प्रकार के उपायों से प्रजाओं में उपद्रवों से भय का नाश और सूर्य के तुल्य न्यायविद्या का प्रकाश करें ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अभय प्रापक 'ज्ञान'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (पुरुहूत) = बहुतों से पुकारे जानेवाले प्रभो! आप (एकः) = अकेले ही (वृत्रहा सन्) = वृत्र का, वासना का विनाश करनेवाले होते हुए (उत) = निश्चय से (अभये) = अभय प्राप्त कराने के निमित्त (श्रवोभिः) = ज्ञानों को देने के हेतु से (दृढं अवदः) = दृढ़ता से इस वेदवाणी का उच्चारण करते हैं। यह हमारा दौर्भाग्य है कि हम आपकी उस गर्जना को [हरिरेति कनिक्रदत्] भी सुनते नहीं और इस प्रकार बधिर बनकर कष्ट उठानेवाले होते हैं। [२] हे (इन्द्र) = परमात्मन् ! (इमे) = इन (अपारे) = अत्यन्त विशाल-जिनका पार दिखता ही नहीं, उन (रोदसी चित्) = द्यावापृथिवी को भी (यत्) = जो आप (संगृभ्णाः) = सम्यक् ग्रहण करनेवाले होते हैं, यह हे (मघवन्) = ऐश्वर्यशालिन् प्रभो ! (इत्) = निश्चय से (ते काशि:) = आपकी ही मुट्ठी है [काशिमुष्टि: नि०]। आपके अतिरिक्त इस सारे ब्रह्माण्ड को कौन अपने वश में कर सकता है? आपकी इस महिमा का स्मरण करता हुआ मैं आपका आराधक बनूँ। आपकी प्रेरणा को सुनता हुआ तदनुसार वर्तनेवाला बनूँ ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु ज्ञान देकर हमें अभय प्राप्त कराते हैं। प्रभु ही ब्रह्माण्ड को वश में करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे पुरुहूत मघवन्निन्द्र त्वमेकस्सन्नभये श्रवोभिः सह दृढमवद उतापि यथा वृत्रहा सूर्य्यश्चिदिमे अपारे रोदसी सङ्गृह्णाति तथाभूतः सन् यद्या ते काशिरस्ति तामित्सङ्गृभ्णाः ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (उत) अपि (अभये) भयरहिते व्यवहारे (पुरुहूत) बहुभिः प्रशंसित (श्रवोभिः) अनेकविधैः श्रवणैः (एकः) असहायः (दृढम्) (अवदः) वदेः (वृत्रहा) सूर्यवत् (सन्) (इमे) (चित्) अपि (इन्द्र) सूर्य्यवद्वर्त्तमान (रोदसी) द्यावापृथिवी (अपारे) अविद्यमानाऽवधी (यत्) या (सङ्गृभ्णाः) सङ्गृह्णीयाः (मघवन्) बहुधनयुक्त (काशिः) न्यायविनयादिशुभगुणप्रदीप्तिः (इत्) एव (ते) तव ॥५॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। राजपुरुषैरनेकोपायैः प्रजासु निर्भयता संपादनीया सूर्य्यवन्न्यायविद्या प्रकाशनीया ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Also, O lord ruler of humanity and the world, Indra, invoked, invited and celebrated by many, in your glory, being free from fear, destroyer of demonic darkness and breaker of mountainous clouds all by yourself, whatever you firmly speak with your awful voice of thunder, and the way you hold and sustain these measureless earths and heavens, O lord of power and grandeur, is but a reflection of your majesty.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The learned person's functions are stated.

अन्वय:

O Indra (Ruler)! shining like the sun you dissipate the clouds and blessed with opulence, you speak firmly with glory in a fearless dealing, (asking men not to fear). As the sun controls these boundless heaven and earth (under his command), SO you should also gather the luster of justice, humility and other fine virtues.

भावार्थभाषाः - It is the duty of the officers and workers of the State to create fearlessness and confidence among their subjects through various means, and they should illuminate the science of justice like the sun.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. राजपुरुषांनी अनेक प्रकारच्या उपायाने प्रजेमध्ये निर्भयता उत्पन्न करून सूर्याप्रमाणे न्यायविद्येचा प्रकाश करावा. ॥ ५ ॥