वांछित मन्त्र चुनें

अग्ने॒ यज॑स्व ह॒विषा॒ यजी॑याञ्छ्रु॒ष्टी दे॒ष्णम॒भि गृ॑णीहि॒ राधः॑। त्वं ह्यसि॑ रयि॒पती॑ रयी॒णां त्वं शु॒क्रस्य॒ वच॑सो म॒नोता॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

agne yajasva haviṣā yajīyāñ chruṣṭī deṣṇam abhi gṛṇīhi rādhaḥ | tvaṁ hy asi rayipatī rayīṇāṁ tvaṁ śukrasya vacaso manotā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अग्ने॑। यज॑स्व। ह॒विषा॑। यजी॑यान्। श्रु॒ष्टी। दे॒ष्णम्। अ॒भि। गृ॒णी॒हि॒। राधः॑। त्वम्। हि। असि॑। र॒यि॒ऽपतिः॑। र॒यी॒णाम्। त्वम्। शु॒क्रस्य॑। वच॑सः। म॒नोता॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:9» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:1» मन्त्र:4 | मण्डल:2» अनुवाक:1» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) अग्नि के समान वर्त्तमान विद्वान् ! जिस कारण (त्वम्) आप (रयीणाम्) धनादि पदार्थों के बीच (रयिपतिः) धनपति और (त्वम्) आप (शुक्रस्य) शुद्ध करनेवाले (वचसः) वचन के (मनोता) उत्तमता से जतलानेवाले (असि) हैं। (हि) इसी से (यजीयान्) अत्यन्त यज्ञकर्त्ता होते हुए (हविषा) होमने योग्य वस्तु से (यजस्व) यज्ञ कीजिये और (देष्णम्) देने योग्य (राधः) धन की (श्रुष्टी) शीघ्र (अभि,गृणीहि) सब ओर से प्रशंसा करो ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो धनाढ्य धन से परोपकार करें, वे सबके प्यारे होते हैं ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देष्णं राध: ( धन दान के लिए)

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (अग्ने) = परमात्मन्! आप हमें (हविषा यजस्व) = हवि से संगत करिए। आपकी कृपा से हम सदा यज्ञों को करनेवाले हों। (यजीयान्) = आप ही सर्वोत्तम यष्टा हैं। हमने यज्ञों को क्या करना है। इन यज्ञों ने तो आपकी शक्ति से ही होना है। आप (श्रुष्टी) = शीघ्र ही (देष्णम्) [देयं] = दान देने योग्य (राधः) = धन को सर्वकार्य साधक ऐश्वर्य को (अभिगृणीहि) = [प्रयच्छ सा०] आभिमुख्येन देने की कृपा करिए । इन धनों से ही तो हम यज्ञों को सिद्ध कर सकेंगे । २. (त्वम्) = आप हि निश्चय से (रयीणां रयिपतिः) = धनों के स्वामी (असि) = हैं। और (त्वम्) = आप (शुक्रस्य) = शुद्ध (वचसः) = वेदज्ञान के (मनोता) = प्रज्ञापक हैं (मानयिता सा०) । इस वेदज्ञान के कारण हम धनों का दुरुपयोग करने से बचकर उनका यज्ञादि उत्तम कार्यों में ही विनियोग करते हैं। धन हमारे कार्यों को सिद्ध करता है तो वेदज्ञान उन धनों की हानि से हमें बचाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हे प्रभो ! आप हमें धनों को देते हैं और उनके ठीक प्रयोग के लिए वेदज्ञान प्राप्त कराते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे अग्ने यतस्त्वं रयीणां रयिपतिस्त्वं शुक्रस्य वचसो मनोताऽसि तस्माद्धि यजीयान्त्सन् हविषा यजस्व देष्णं राधः श्रुष्ट्यभिगृणीहि ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) पावक इव विद्वन् (यजस्व) (हविषा) होतव्येन वस्तुना (यजीयान्) अतिशयेन यष्टा (श्रुष्टी) सद्यः (देष्णम्) दातुं योग्यम् (अभि) (गृणीहि) सर्वतः प्रशंस (राधः) धनम् (त्वम्) (हि) (असि) (रयिपतिः) श्रीस्वामी (रयीणाम्) धनानाम् (त्वम्) (शुक्रस्य) शुद्धिकरस्य (वचसः) वचनस्य (मनोता) प्रज्ञापकः। अत्र मन धातोर्बाहुलकादौणादिक ओतन् प्रत्ययः ॥४॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये धनाढ्या धनेन परोपकारं कुर्युस्ते सर्वेषां प्रिया जायन्ते ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, high-priest of cosmic yajna, perform the yajna of creation and evolution with the holiest materials in existence, go on with the performance, instantly as ever, receiving, offering, consuming and creating the wealth worthy and valuable as holy gift, and loudly proclaim the wealth you have created and the success you have achieved. Surely you alone are the lord of riches, creator as well as dispenser of the jewels of the earth. And you are the inspirer and proclaimer of the eternal Word of power, purity and truth.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Mere knowledge and qualities about the fire-like scholar is stated.

अन्वय:

O scholar! you are owner of great wealth and present good words and speech which is purifying to all. You are a great performer of the Yajna, and therefore do it here the same way with nice oblations in order to signify the importance of donations and wealth.

भावार्थभाषाः - The wealthy persons who do good to others, they are loved by all.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे धनाढ्य लोक धनाने परोपकार करतात ते सर्वांचे प्रिय होतात. ॥ ४ ॥