वांछित मन्त्र चुनें

प्र॒द॒क्षि॒णिद॒भि गृ॑णन्ति का॒रवो॒ वयो॒ वद॑न्त ऋतु॒था श॒कुन्त॑यः। उ॒भे वाचौ॑ वदति साम॒गाइ॑व गाय॒त्रं च॒ त्रैष्टु॑भं॒ चानु॑ राजति॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pradakṣiṇid abhi gṛṇanti kāravo vayo vadanta ṛtuthā śakuntayaḥ | ubhe vācau vadati sāmagā iva gāyatraṁ ca traiṣṭubhaṁ cānu rājati ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र॒ऽद॒क्षि॒णित्। अ॒भि। गृ॒ण॒न्ति॒। का॒रवः॑। वयः॑। वद॑न्तः। ऋ॒तु॒ऽथा। श॒कुन्त॑यः। उ॒भे इति॑। वाचौ॑। व॒द॒ति॒। सा॒म॒ऽगाःऽइ॑व। गा॒य॒त्रम्। च॒। त्रैस्तु॑भम्। च॒। अनु॑। रा॒ज॒ति॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:43» मन्त्र:1 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:12» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब तीन चावाले तेतालीसवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में फिर उपदेशक के गुणों को कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - जैसे (तुथा) तुओं में (वदन्तः) बोलते हुए (शकुन्तयः) शक्तिमान् (वयः) पक्षी कहते हैं वैसे (कारवः) कारुकजन (उभे) ऐहिक और पारमार्थिक सुख सिद्ध करनेवाली (वाचौ) वाणियों का (अभि,गृणन्ति) सब ओर से उपदेश करते हैं जो (प्रदक्षिणित्) प्रदक्षिणा को प्राप्त होनेवाला (सामगाइव) सामगान गानेवाले के समान (गायत्रम्) गायत्री (च) और उष्णिहादि (त्रैष्टुभम्) त्रिष्टुभ को (च) और जगती आदि को भी (वदति) कहता है वह ऐहिक पारमार्थिक दोनों वाणियों को (अनु,राजति) अनुकूलता से प्रकाशित करता है ॥१॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे पक्षी तु-तु में नाना प्रकार के शब्दों का उच्चारण करते हैं, वैसे शिल्पिजन डर को छोड़कर अनेक विद्या के प्रकाशक शब्दों को कहें ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

इहलोक+परलोक

पदार्थान्वयभाषाः - १. (प्रदक्षिणिदभि) = [प्रदक्षिणं एति यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा] इस पृथ्वी की प्रदक्षिणा सी करते हुए - सर्वत्र विचरते हुए ये परिव्राजक (अभिगृणन्ति) = प्रातः सायं प्रभु का स्तवन करते हैं। (कारवः) = अपने कार्य द्वारा प्रभुस्तवन करनेवाले (शकुन्तयः) = शक्तिशाली-सशक्त शरीरवाले ये संन्यासी (ऋतुथा) = ऋतु के अनुसार (वयः वदन्तः) = [अन्तं सूचयन्तः सा०] अन्त की सूचना देते हुए आगे बढ़ते हैं। सब लोगो को खानपान के विषय में सचेत करते हुए ये उन्हें स्वस्थ रहने के मार्ग पर चलाने का प्रयत्न करते हैं। 'वयः' का अर्थ मार्ग भी होता है [Way] । ये लोगों को मार्ग का ज्ञान देते हैं। उस उस ऋतु की दिनचर्या की ओर लोगों के ध्यान को आकृष्ट करते हैं । २. यह परिव्राजक (सामगाः) = सामगान करनेवाला (इव) = जैसे (गायत्रं त्रैष्टुभं च) = गायत्र और त्रैष्टुभ दोनों सामों का गान करता है, उसी प्रकार (उभे वाचौ) = दोनों वाणियों को वदति बोलता है । 'गायत्र' वाणी में [गया: प्राणाः तान् तत्रे] प्राणरक्षण के साधनों का संकेत करता है और 'त्रैष्टुभ' वाणी में [त्रि+स्तुभ्-Stop] काम, क्रोध, लोभ तीनों को रोकने का उपदेश देता है। गायत्र वाणी द्वारा उनके इस लोक को सुन्दर बनाता है तो त्रैष्टुभ द्वारा परलोक को। इस प्रकार वह उनको अभ्युदय व निःश्रेयस दोनों को सिद्ध करनेवाले मार्ग का ज्ञान देता है ३. इस प्रकार उपदेश देता हुआ वह (अनुराजति) = [अनुरागान् करोति] उन्हें इन मार्गों पर चलने के लिए अनुरागवाला करता है। केवल परलोक का उपदेश लोगों को आकृष्ट नहीं कर पाता, वह उन्हें अक्रियात्मक-सा प्रतीत होता है और केवल इस लोक का उपदेश संसार-सम्बद्ध होने से तुच्छ-सा लगने लगता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- संन्यासी ऋतु के अनुसार दिनचर्या का उपदेश दे । इहलोक व परलोक के सुधार का समन्वय करता हुआ लोगों को मार्ग के प्रति अनुरागवाला करे ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनरुपदेशकगुणानाह।

अन्वय:

यथर्तुथा वदन्तो शकुन्तयो वयो वदन्ति तथा कारव उभे वाचावभिगृणन्ति यः प्रदक्षिणित् सामगाइव गायत्रं च त्रैष्टुभं च वदति स उभे वाचावनुराजति ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्रदक्षिणित्) यः प्रदक्षिणामेति सः अत्र व्यत्ययेनैकवचनम् (अभि) आभिमुख्ये (गृणन्ति) उपदिशन्ति (कारवः) कारुकाः (वयः) पक्षिणः (वदन्तः) (तुथा) तुषु (शकुन्तयः) शक्तिमन्तः (उभे) ऐहिकपारमार्थिकसुखसाधिके (वाचौ) (वदति) (सामगाइव) यः सामानि गायति तद्वत् (गायत्रम्) गायत्रीम् (च) उष्णिहादीनि (त्रैष्टुभम्) त्रिष्टुभम् (च) जगत्यादीनि (अनु) (राजति) प्रकाशयति ॥१॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा पक्षिण तुमृतुं प्रति नानाशब्दानुच्चारयन्ति तथा शिल्पिनो भयन्त्यक्त्वाऽनेकविद्याप्रकाशकान् शब्दान् वदन्तु ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Going round clockwise from left to right in obeisance, poets and artists sing in homage to Indra, lord of light and power. So do birds of beauty and majesty sing in praise of the lord according to the seasons. So does Indra, poet of power, like a Soma- singer chant the Word of both material and spiritual significance as he chants and reveals the significance of other mantras in Gayatri, Tristubh and other metres.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

As the night birds chirp (sing) varying sounds in different seasons, in the same manner artisans (architects and engineers) utter both kinds of words i.e. accomplishing the temporal and spiritual happiness. The man who makes around trip like a reciter of the Sama (Vedic Music), and recites Gayatri, Ushnik, Trishtup, Jagati and other metres, he shines after uttering both kinds of words-wordly and divine.

भावार्थभाषाः - As the birds chirp various kinds of sounds in different seasons, same way the artisans should frankly give their opinions and suggestions throwing deep light on the issues.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात उपदेशकाच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागील सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी. ॥

भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे पक्षी निरनिराळ्या ऋतूत निरनिराळ्या शब्दांचे उच्चारण करतात तसे शिल्पीजनांनी निर्भयतेने अनेक विद्या प्रकट करणाऱ्या वाणीचा उपयोग करावा. ॥ १ ॥