वांछित मन्त्र चुनें

न यत्परो॒ नान्त॑र आद॒धर्ष॑द्वृषण्वसू। दुः॒शंसो॒ मर्त्यो॑ रि॒पुः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

na yat paro nāntara ādadharṣad vṛṣaṇvasū | duḥśaṁso martyo ripuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न। यत्। परः॑। न। अन्त॑रः। आ॒ऽद॒धर्ष॑त्। वृ॒ष॒ण्व॒सू॒ इति॑ वृषण्ऽवसू। दुः॒ऽशंसः॑। मर्त्यः॑। रि॒पुः॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:41» मन्त्र:8 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:8» मन्त्र:3 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (परः) उत्कृष्ट (दुःशंसः) जिसकी दुष्ट स्तुति विद्यमान वह (मर्त्यः) मरणधर्मा मनुष्य (रिपुः) शत्रु (यत्) जो (वृषण्वसू) वर्षानेवालों को बसाते हैं उनको (न,आदधर्षत्) न लचावे वा (अन्तरः) सामान्य दुष्ट स्तुतिवाला मरणधर्मा जिनको (न) न लचावे उनको कार्यों में नियुक्त करो ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस जगत् में वायु और अग्नि को कोई भी लचाय नहीं सकता और न इनका कोई शत्रु के समान नाश करनेवाला है, उस प्रकार से नहीं पराजित होने योग्य मनुष्यों को होना चाहिये ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अनभिभवनीय शरीरगृह

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार हे (वृषण्वसू) = सब धनों का वर्षण करनेवाले-निवास के लिए आवश्यक सब वसुओं को प्राप्त करानेवाले प्राणापानो! आप हमें उस शरीरगृह को प्राप्त कराओ (यत्) = जिसका कि (न पर:) = न तो बाहर का (न आन्तरः) = और ना ही अन्दर का शत्रु (आदधर्षत्) = किसी प्रकार से धर्षण करनेवाला हो । मन में ही पैदा हो जाने वाले काम-क्रोध आदि आन्तर शत्रु हैं और बाहर से अन्दर घुसनेवाले रोग बाह्य शत्रु हैं। प्राणसाधना होने पर ये दोनों ही शरीर को आक्रान्त नहीं कर पाते। वशीभूत प्राणापान शरीर के रोगों को तथा मन की वासनाओं को विनष्ट करते हैं। २. यह हमारा शरीरगृह ऐसा हो कि दुःशंस:-अशुभ का शंसन करनेवाला (रिपुःमर्त्यः) = शत्रुभूत मनुष्य भी (न आदधर्षत् =) इसका धर्षण न कर पाए। प्राणसाधना से हमारा यह शरीर तेजस्वी बनता है और इन शत्रुओं से शातनीय [नष्ट करने योग्य] नहीं होता ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से हमारा शरीर काम-क्रोधादि से, रोगों से, तथा बाह्य-शत्रुओं से अभिभवनीय न हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे मनुष्याः परो दुःशंसो मर्त्यो रिपुर्यद्यौ वृषण्वसू नादधर्षदन्तरो दुःशंसो मर्त्यो रिपुर्नादधर्षत्तौ कार्येषु नियुङ्ग्ध्वम् ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (न) (यत्) यौ (परः) (न) (अन्तरः) मध्यस्थः (आदधर्षत्) प्रगल्भो भवेत् (वृषण्वसू) वृष्णं वर्षयित्रीणां वासयितारौ (दुःशंसः) दुष्टः शंसस्तुतिर्यस्य सः (मर्त्यः) मरणधर्मा मनुष्यः (रिपुः) शत्रुः ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्र जगति वायुं वह्निं च कोऽपि धर्षयितुं न शक्नोति नैवाऽनया कश्चिच्छत्रुवन्नाशकोऽस्ति तथाऽजेयैर्मनुष्यैर्भवितव्यम् ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Generous are the Ashvins’ showers of wealth, joy and protection, so strong that no mortal man, no maligner, no enemy internal or external, dare challenge, much less hurt, violate or surpass and overcome them. (Let us all abide by them.)
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Significance of fire and air are emphasized.

अन्वय:

O men ! no malevolent man or foe can overcome these mighty fire and air, whether be far off or nigh.

भावार्थभाषाः - In this world, none can subdue fire and air. There is none who can destroy them like an enemy. So men should be invincible.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या जगात वायू व अग्नीला कोणी पराभूत करू शकत नाही त्यांचा शत्रूप्रमाणे कोणी नाश करू शकत नाही. याप्रमाणे माणसांनीही पराभूत होता कामा नये. ॥ ८ ॥