वांछित मन्त्र चुनें

राजा॑ना॒वन॑भिद्रुहा ध्रु॒वे सद॑स्युत्त॒मे। स॒हस्र॑स्थूण आसाते॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

rājānāv anabhidruhā dhruve sadasy uttame | sahasrasthūṇa āsāte ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

राजा॑नौ। अन॑भिऽद्रुहा। ध्रु॒वे। सद॑सि। उ॒त्ऽत॒मे। स॒हस्र॑ऽस्थूणे। आ॒सा॒ते॒ इति॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:41» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:7» मन्त्र:5 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अनभिद्रुहा) द्रोहकर्मरहित (राजानौ) प्रकाशमान जनो ! तुम (ध्रुवे) जो कि निश्चल (उत्तमे) श्रेष्ठ (सहस्रस्थूणे) जिसमें सहस्र खम्भा विद्यमान उस (सदसि) सभा में जो प्राणोदानवद्वर्त्तमान अध्यापकोपदेशक (आसाते) बैठते हैं, उनको जानो ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! वे ही राजा और प्रधान पुरुष धन्यवाद के योग्य होते हैं, जो गुणयुक्त उत्तम सभा में बैठके किसी का पक्षपात कभी न करें ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

व्यवस्थित जीवन व द्रोहशून्यता

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र में 'मित्रावरुणा' को 'ऋतावृधा' कहा था। उन्हें ही प्रस्तुत मन्त्र में 'राजानौ' कहा है। [राज् regulate] (राजानौ) = बड़े regulated-व्यवस्थित जीवनवाले तथा (अनभिद्रुहा) = किसी का द्रोह न करनेवाले पति-पत्नी (सदसि) = स्थानविशेष में उपविष्ट होते हैं। पति-पत्नी को घर में बड़े व्यवस्थित जीवनवाला और सब प्रकार की द्रोह-वृत्ति से ऊपर उठा हुआ बनकर रहना चाहिए। २. कैसे घर में ? [क] (ध्रुवे) = जो ध्रुव है-मर्यादा से विचलित नहीं होता। घर में मर्यादाओं का पालन आवश्यक है । [ख] (उत्तमे) = जो उत्तम है। भोगाधिक्यवाला गृह अधम है। अर्थरुचितावाला मध्यम है। धर्म व यश की अभिरुचिवाला गृह उत्तम है। इस उत्तम घर में रहनेवालों की मानसवृत्ति धर्मप्रवण तथा यशःप्रवण होती है। [ग] (सहस्रस्थूणे) = यह घर हजारों स्तम्भोंवाला हो-विशाल हो । अथवा हजारों के लिए स्तम्भ के समान हो- उनका धारण करनेवाला हो। आनेवाले शतशः पुरुषों को वहाँ 'न' सुनने को न मिले। (आसाते) = आधार देने योग्य अपाहिजों को तो वह धारण करता ही हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- घर मर्यादावाला–धर्म व यश की अभिरुचिवाला-विशाल व बहुतों को धारण करनेवाला हो। इसमें रहनेवाले पति-पत्नी व्यवस्थित जीवनवाले तथा द्रोहरहित हों।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे अनभिद्रुहा राजानौ युवां ध्रुवं उत्तमे सहस्रस्थूणे सदसि यौ मित्रावरुणावासाते तौ विजानीतम् ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (राजानौ) प्रकाशमानौ (अनभिद्रुहा) द्रोहकर्मरहितौ (ध्रुवे) निश्चले (सदसि) सभास्थाने (उत्तमे) श्रेष्ठे (सहस्रस्थूणे) सहस्राणि स्थूणाः स्तम्भाः यस्मिँस्तस्मिन् (आसाते) उपविशतः ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यास्तावेव राजप्रधानपुरुषौ धन्यवादमर्हतः यौ गुणाढ्यायामुत्तमानां सभायां स्थित्वा कस्यचित् पक्षपातं कदाचिन्न कुर्याताम् ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Vayu, power and progress, Mitra and Varuna, love and justice in freedom of choice, all embracing and hating none, abide in the house of inviolable peace and stability firmly resting on a thousand pillars.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More about the teachers and their pupils.

अन्वय:

The king and prime minister shine on account of their virtues. They do not oppress or have malice against anyone. They hold meetings and accept petitions in this magnificent and firmly founded hall, built on one thousand pillars. You should know them well.

भावार्थभाषाः - O men! only those kings and prime ministers deserve gratitude, who while holding a virtuous good Assembly of noble People's Representatives (or seated in the Court of Justice) never show partiality or prejudice or discrimination of any kind towards any one. (Even the translation of this mantra by Prof. Ed.) Wilson and Griffith point out the glory of Vedic Polity.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जे गुणवानांच्या उत्तम सभेमध्ये कुणाबरोबरही भेदभावाने वागत नाहीत तेच राजा व प्रधान धन्यवादास पात्र आहेत. ॥ ५ ॥