वांछित मन्त्र चुनें

विश्वा॑न्य॒न्यो भुव॑ना ज॒जान॒ विश्व॑म॒न्यो अ॑भि॒चक्षा॑ण एति। सोमा॑पूषणा॒वव॑तं॒ धियं॑ मे यु॒वाभ्यां॒ विश्वाः॒ पृत॑ना जयेम॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

viśvāny anyo bhuvanā jajāna viśvam anyo abhicakṣāṇa eti | somāpūṣaṇāv avataṁ dhiyam me yuvābhyāṁ viśvāḥ pṛtanā jayema ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

विश्वा॑नि। अ॒न्यः। भु॒व॒ना। ज॒जान॑। विश्व॑म्। अ॒न्यः। अ॒भि॒ऽचक्षा॑णः। ए॒ति॒। सोमा॑पूषणौ। अव॑तम्। धिय॑म्। मे॒। यु॒वाभ्या॑म्। विश्वाः॑। पृत॑नाः। ज॒ये॒म॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:40» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:6» मन्त्र:5 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब विद्वानों के गुणों को कहते हैं ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशको ! जो (अन्यः) भिन्न भाग (विश्वानि) समस्त (भुवना) लोकों में प्रसिद्ध पदार्थों को (जजान) उत्पन्न करता जो (अन्यः) और (अभिचक्षाणः) प्रकट वाणी का विषय (विश्वम्) संसार को (एति) प्राप्त होता उन दोनों (सोमापूषणौ) शान्ति और पुष्टि गुणवाले वायु का उपदेश देकर (मे) मेरी (धियम्) बुद्धि की तुम दोनों (अवतम्) रक्षा करो जिससे (युवाभ्याम्) तुम दोनों के साथ हम लोग (विश्वाः) समस्त (पृतनाः) मनुष्यों को (जयेम) उत्कर्ष दें ॥५॥
भावार्थभाषाः - जो वायु सब लोकों को धरता और जो शब्द प्रयोग वा श्रवण का निमित्त है, उसके विज्ञान कराने से सब मनुष्यों की उन्नति करनी चाहिये ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

विजय

पदार्थान्वयभाषाः - १. सोम और पूषा में से (अन्यः) = एक सोम (विश्वानि भुवना) सब भुवनों को जजान पैदा करता है। 'सोम' अर्थात् वीर्यशक्ति से ही सब प्राणियों की उत्पत्ति होती है। सोम शब्द ही 'षू' धातु से बना है—जिसका अर्थ उत्पादन करना है। उत्पादकशक्ति ही सोम नाम से कही जाती है। २. (अन्यः) = दूसरा (पूषा विश्वम्) = सारे संसार को (अभिचक्षाणः) = प्रकाशित करता हुआ (एति) = गति करता है। सूर्य प्रकाश को तो देता ही है-यह हमारे जीवनों में बुद्धि का वर्धन करनेवाला भी है । ३. (सोमापूषणा) = ये सोम और पूषा (मे) = मेरी (धियम्) = बुद्धि व कर्म को (अवतम्) = सुरक्षित करें। इन तत्त्वों के कारण मैं उत्तम बुद्धिवाला बनूँ तथा सदा उत्तम कर्मों को करनेवाला होऊँ । हे सोम व पूषन् ! (युवाभ्याम्) = आपके द्वारा हम (विश्वाः पृतना:) = सब शत्रु सेनाओं को (जयेम) = जीतनेवाले बनें। सब शत्रुओं को जीतकर हम उन्नतिपथ पर आगे बढ़ते चलें । 'सोम व पूषा' का समन्वय हमें उस शक्ति को प्राप्त कराएगा, जिससे हम सब शत्रुओं का पराभव कर सकेंगे।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – 'सौम्यता व तेजस्विता' का समन्वय मुझे विजयी बनाए ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्गुणानाह।

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ योऽन्यो विश्वानि भुवना जजान योऽन्योऽभिचक्षाणो विश्वमेति तौ सोमापूषणा उपदिश्य मे धियं युवामवतं यतो युवाभ्यां सह वयं विश्वाः पृतना जयेम ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (विश्वानि) सर्वाणि (अन्यः) भिन्नो भागः (भुवना) भुवनानि लोकजातानि (जजान) जज्ञे प्रादुर्भावयति। अत्र व्यत्ययेन परस्मैपदम्। (विश्वम्) (अन्यः) (अभिचक्षाणः) अभिव्यक्तवाग्विषयः (एति) गच्छति (सोमापूषणौ) (अवतम्) रक्षतम् (धियम्) प्रज्ञाम् (मे) मम (युवाभ्याम्) (विश्वाः) सर्वान् (पृतनाः) मनुष्यान् (जयेम) उत्कर्षयेम ॥५॥
भावार्थभाषाः - यो वायुः सर्वाँल्लोकान् धरति यश्च शब्दप्रयोगश्रवणनिमित्तोऽस्ति तद्विज्ञापनेन सर्वेषां मनुष्याणामुन्नतिः कार्य्या ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - One of them creates the entire worlds of existence, and the other goes on and on watching the world and watched and admired by the world. O Soma and Pusha, I pray, protect and promote my intelligence. We pray that with the help and kindness of both of you we may help and promote the entire humanity and win the battles of life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the enlightened persons are told.

अन्वय:

O teachers and preachers ! protect my intellect by teaching about Soma and Pooshan (earth and sun), one of which (the earth) creates all things of this world and the other (the sun) proceeds looking upon the universe. Through you, may we make all human beings prosperous.

भावार्थभाषाः - All men should be led towards prosperity by imparting to them the knowledge about the earth, the sun and the air, etc. as they uphold the our sun world.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो वायू सर्व गोलांना धारण करतो व जो शब्दप्रयोग किंवा श्रवणाचे निमित्त आहे, हे जाणून सर्व माणसांनी उन्नती केली पाहिजे. ॥ ५ ॥