वांछित मन्त्र चुनें

आ यो वना॑ तातृषा॒णो न भाति॒ वार्ण प॒था रथ्ये॑व स्वानीत्। कृ॒ष्णाध्वा॒ तपू॑ र॒ण्वश्चि॑केत॒ द्यौरि॑व॒ स्मय॑मानो॒ नभो॑भिः॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā yo vanā tātṛṣāṇo na bhāti vār ṇa pathā rathyeva svānīt | kṛṣṇādhvā tapū raṇvaś ciketa dyaur iva smayamāno nabhobhiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। यः। वना॑। त॒तृ॒षा॒णः। न। भाति॑। वाः। न। प॒था। रथ्या॑ऽइव। स्वा॒नी॒त्। कृ॒ष्णऽअ॑ध्वा। तपुः॑। र॒ण्वः। चि॒के॒त॒। द्यौःऽइ॑व। स्मय॑मानः। नभः॑ऽभिः॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:4» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:5» वर्ग:25» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:1» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (वना) वन और जलों के प्रति (ततृषाणः) निरन्तर पिआसे के (न) समान (आ भाति) अच्छे प्रकार प्रकाशित होता है और (पथा) मार्ग से (वाः) जल के (न) समान तथा (रथ्येव) रथ आदि के लिये जो हित है उस मार्ग अर्थात् सड़क के समान (स्वानीत्) शब्दायमान होता है जो (कृष्णाध्वा) काले वर्णयुक्त (तपुः) सब ओर से तपानेवाला (रण्वः) रमणीय (स्मयमानः) कुछ मुस्कातासा हुआ (द्यौरिव) सूर्य के प्रकाश के समान (नभोभिः) अन्नादि पदार्थों से (चिकेत) उद्बोध को प्राप्त हो अर्थात् प्रज्वलित हो वह विद्वानों ही को जानने योग्य है ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जैसे कोई अतितृषायुक्त कहनेवाला जन हँसता हुआ कहे कि जल मार्ग में जाता है, वैसे वनस्थ अग्नि बहुत शब्दायमान होता है ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

दीप्ति की प्राप्ति व मार्ग का आक्रमण

पदार्थान्वयभाषाः - १. प्रभु वे हैं (यः) = जो (वना) = उपासकों को [वन्- संभजन] (तातृषाणः न) = अत्यन्त तृषित की तरह (आभाति) = दीप्त करते हैं [आभासयति सा०] । जैसे प्यासा पानी पीने के लिए आतुर होता है, उसी प्रकार प्रभु भक्त को ज्ञानदीप्त करने के लिए आतुर होते हैं-उसे शीघ्रता से ज्ञानदीप्ति प्राप्त कराते हैं। प्रभु से ज्ञानदीप्ति प्राप्त करके यह उपासक (वाः न पथा) = जल की तरह मार्ग से बढ़ता है— जल जैसे शान्तभाव से आगे और आगे बढ़ता चलता है, इसी प्रकार यह अपने कर्त्तव्यपथ पर अग्रगति वाला होता है। (रथ्या इव स्वानीत्) = रथ में जुते हुए घोड़ों के समान यह उत्साहयुक्त ध्वनि करनेवाला होता है अथवा [सु+आनीत्] उत्तम प्राणशक्ति सम्पन्न होता है। प्रभु से ज्ञान प्राप्त करके यह उत्साह व शक्ति से युक्त होकर मार्ग का आक्रमण करता है। २. (कृष्णाध्वा) = यह कृष्ण मार्गवाला होता है । 'कृष्ण' शब्द रंगों के अभाव का सूचक है-यह रंगीले मार्गवाला नहीं होता-जीवन में निर्लेपता से चलता है । (तपुः) = तपस्वी होता है, (रण्वः) = प्रभु का स्तवन करनेवाला [रण शब्दे] अतएव रमणीय जीवनवाला होता है । ३. (नभोभिः) = नक्षत्रों से (स्मयमान:) - मुस्कराते हुए (द्यौः इव) = आकाश की तरह यह (चिकेत) = जाना जाता है। जैसे द्युलोक नक्षत्रों से दीप्त है, उसी प्रकार इसका मस्तिष्करूप द्युलोक विज्ञान के नक्षत्रों से दीप्त होता है। यह सब दीप्ति उसे प्रभु ही तो प्राप्त कराते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु से दीप्ति को प्राप्त करके उपासक निर्लेपता से कर्त्तव्यपथ पर बढ़ता है
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

यो वना ततृषाणो नाभाति पथा वार्ण रथ्येव च स्वानीद्यः कृष्णाध्वा तपू रण्वः स्मयमानो द्यौरिव नभोभिश्चिकेत स विद्वद्भिरेव विज्ञातुं योग्यः ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (यः) (वना) वनानि (ततृषाणः) भृशं तृड्युक्तः। अत्र तुजादित्वादभ्यासदीर्घः। (न) इव (भाति) प्रकाशते (वाः) उदकम् (न) इव (पथा) मार्गेण (रथ्येव) रथाय हितेव (स्वानीत्) शब्दायते (कृष्णाध्वा) कृष्णोऽध्वा मार्गो यस्य (तपुः) परितापकः (रण्वः) रमणीयः (चिकेत) उद्बुध्येत (द्यौरिव) सूर्यप्रकाशवत् (स्मयमानः) किञ्चिद्धसन्निव (नभोभिः) अन्नादिभिः पदार्थैः ॥६॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यथा कश्चिदति तृषितो वक्ता हसन् वदेत् जलं मार्गे गच्छति तथाग्निर्वनस्थो महच्छब्दायते ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, bright as sun rays, flaming with light and love, shines, radiates and roars like a flood rushing on its way, or like a war horse on the highway. Bright and burning, it goes on dispelling darkness and leaving a trail of light on its path, blazing like the light of heaven and thundering like lightning. It can be known and realised with homage of service in humility and inputs of fine foods in yajna.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The scholars should know the science, solar energy etc.

अन्वय:

A scholar always endeavors to make discoveries about the forest wealth and water resources. Such a man builds good roads for the carriers and conveyances (chariots), and their continuous movements make noise. The sun shines, heatens, blackens and beautifies and smiles the food grains flowers etc. as well The scholars should know such secret of the solar heat.

भावार्थभाषाः - The resources of water and energy are very significant for the growth of the lands, and the scholars should know the details about them.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसा एखादा अति तृषार्त माणूस प्रसन्नतेने हसून म्हणतो की जल (वाहताना) शब्दायमान होते, तसा वनातील अग्नी शब्दायमान होतो. ॥ ६ ॥