वांछित मन्त्र चुनें

या॒द्रा॒ध्यं१॒॑ वरु॑णो॒ योनि॒मप्य॒मनि॑शितं नि॒मिषि॒ जर्भु॑राणः। विश्वो॑ मार्ता॒ण्डो व्र॒जमा प॒शुर्गा॑त्स्थ॒शो जन्मा॑नि सवि॒ता व्याकः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yādrādhyaṁ varuṇo yonim apyam aniśitaṁ nimiṣi jarbhurāṇaḥ | viśvo mārtāṇḍo vrajam ā paśur gāt sthaśo janmāni savitā vy ākaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

या॒त्ऽरा॒ध्य॑म्। वरु॑णः। योनि॑म्। अप्य॑म्। अनि॑ऽशितम्। नि॒ऽमिषि॑। जर्भु॑राणः। विश्वः॑। मा॒र्ता॒ण्डः। व्र॒जम्। आ। प॒शुः। गा॒त्। स्थ॒ऽशः। जन्मा॑नि। स॒वि॒ता। वि। आ। अ॒क॒रित्य॑कः॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:38» मन्त्र:8 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:3» मन्त्र:3 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (विश्वः) समस्त (मार्त्ताण्डः) सूर्य्यलोक में उत्पन्न और (निमिषि) निमेषादि काल व्यवहार में (जर्भुराणः) निरन्तर धारण करता हुआ (वरुणः) श्रेष्ठ जीव (व्रजम्) गोण्ड़े को (पशुः) जैसे पशु वैसे (याद्राध्यम्) जानेवालों से अच्छे प्रकार सिद्ध होने योग्य (अप्यम्) जलों में प्रसिद्ध (अनिशितम्) अतीक्ष्ण (योनिम्) कारणरूप अग्नि को (आ,गात्) प्राप्त होवे उस जीव के (स्थशः) बहुत ठहरनेवाले (जन्मानि) जन्मों को (सविता) परमात्मा (व्याकः) विविध प्रकार से करता है ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जितने इस जगत् में जीव हैं, वे अपने कर्मजन्य फल को विद्यमान शरीर में और पीछे भी प्राप्त होते हैं। जैसे पशु गोपाल से नियम में रखा हुआ प्राप्तव्य स्थान को प्राप्त होता है, वैसे जगदीश्वर जीवों से अनुष्ठित कर्मों के अनुसार सुख-दुःख और निकृष्ट-मध्यम तथा उत्तम जन्मों को देता है ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

रात्रि घरों में सबको एकत्रित कर देती है

पदार्थान्वयभाषाः - १. (वरुणः) = [रात्रिर्वरुण: ऐ० ४.१०] सारे जगत् को अन्धकार से आवृत्त करनेवाली रात्रि [वृ= वरुण] रात्रि (यात्राध्यम्) = [याताम् आराधनीयम्] चलनेवालों से- कार्यार्थ इधर-उधर गति करते हुए पुरुषों से- चाहने योग्य (अप्यम्) = सबसे प्राप्त करने योग्य (अनिशितम्) = अतीक्ष्ण अर्थात् सुखकर (योनिम्) = घर को (निमिषि) = सूर्य के अस्त होने पर (जर्भुराणः) = खूब ही प्राप्त कराती है [भृशं भरति], अर्थात् सब कार्यार्थी मनुष्य अपनी गतियों को समाप्त करके घर में लौटने की चेष्टा करते हैं । २. मनुष्य ही क्या ! (विश्वः मार्ताण्ड:) = सब मृत- विदीर्ण अण्ड से उत्पन्न होनेवाले पक्षी तथा (पशुः) = सब गवादि पशु (व्रजम्) = अपने-अपने बाड़े में, पक्षी अपने घोंसलों में तथा पशु अपने गोष्ठों में (आगात्) = आ जाते हैं । ३. अब (सविता) = प्रातः उदय होनेवाला सूर्य (जन्मानि) = इन जन्म लेनेवाले सब प्राणियों को (स्थशः) = अपने-अपने स्थान में (वि आकः) = फिर पृथक्-पृथक् करता है । सूर्यास्त हुआ था तो लोग कार्यों को छोड़कर, घर में एकत्रित हो गये थे। अब सूर्योदय होने पर सब अपने-अपने कार्यों पर चल पड़े हैं, और इस प्रकार अलग-अलग हो गये हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- रात्रि सबको अपने घरों में प्राप्त कराती है। सूर्योदय के साथ सब अलग-अलग अपने कार्यों पर चले जाते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

यो विश्वो मार्त्ताण्डो निमिषि जर्भुराणो वरुणो व्रजं पशुरिव याद्राध्यमप्यमनिशितं योनिमागात् तस्य जीवस्य स्थशो जन्मानि सविता व्याकः ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (याद्राध्यम्) ये यान्ति ते यातस्तैराध्यं याद्राध्यं संसाधनीयम् (वरुणः) वरो जीवः (योनिम्) कारणं वह्निम् (अप्यम्) अप्सु भवम् (अनिशितम्) अतीक्ष्णम् (निमिषि) निमिषादि कालव्यवहारे (जर्भुराणः) भृशं धरन् (विश्वः) सर्वः (मार्त्ताण्डः) मार्त्तण्डे सूर्ये भवः। अत्रान्येषामपीति दीर्घः। (व्रजम्) गोष्ठानम् (आ) (पशुः) (गात्) प्राप्नुयात् (स्थशः) तिष्ठन्तीति स्थास्तानि बहूनि इति स्थशः। अत्र बह्वल्पार्थादिति शस्। (जन्मानि) (सविता) परमात्मा (वि) (आ) (अकः) करोति ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यावन्तोऽत्र जगति जीवाः सन्ति ते स्वकीयकर्मजन्यं फलं विद्यमाने शरीरे परस्ताच्च प्राप्नुवन्ति यथा पशुः गोपालेन नियतः सन् प्राप्तव्यं स्थानं प्राप्नोति तथा जगदीश्वरो जीवैरनुष्ठितकर्मानुसारेण सुखदुःखे निकृष्टमध्यमोत्तमानि जन्मानि च ददाति ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Savita, lord creator of the universe, sustaining it in the succession of moments in the time continuum, creates various forms for various births of the souls according to their state of karma, and the same lord as Varuna, lord of love and justice, assigns the form desired and deserved by the soul the moment its eye is closed on death. Thus do all living beings under the sun come back to their ultimate home from where they had gone out on their existential journey.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

To the Glory of God.

अन्वय:

It is God — the creator of the world that gives various births to the soul. It remains in the light of the sun that upholds various dealings of time. It also acquires the knowledge of the cool water and the subtle fire to accomplish by moving men like an animal which goes to its stall.

भावार्थभाषाः - Whatever creatures are there in this world, they get the fruit of their deeds in this birth or in the next. Like an animal which reaches its place fixed by its master, in the same manner, God gives good bad or middle births and happiness or misery, according to the deeds of the souls.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. या जगात जितके जीव आहेत ते आपले कर्मजन्य फळ विद्यमान शरीरात व नंतरही भोगतात. जसा गोपाल पशूंना निश्चित स्थानी ठेवतो तसा जगदीश्वर जीवांच्या अनुष्ठित कर्मानुसार सुख-दुःख, निकृष्ट, मध्यम व उत्तम जन्म देतो. ॥ ८ ॥