वांछित मन्त्र चुनें

पुनः॒ सम॑व्य॒द्वित॑तं॒ वय॑न्ती म॒ध्या कर्तो॒र्न्य॑धा॒च्छक्म॒ धीरः॑। उत्सं॒हाया॑स्था॒द्व्यृ१॒॑तूँर॑दर्धर॒रम॑तिः सवि॒ता दे॒व आगा॑त्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

punaḥ sam avyad vitataṁ vayantī madhyā kartor ny adhāc chakma dhīraḥ | ut saṁhāyāsthād vy ṛtūm̐r adardhar aramatiḥ savitā deva āgāt ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पुन॒रिति॑। सम्। अ॒व्य॒त्। विऽत॑तम्। वय॑न्ती। म॒ध्या। कर्तोः॑। नि। अ॒धा॒त्। शक्म॑। धीरः॑। उत्। स॒म्ऽहाय॑। अ॒स्था॒त्। वि। ऋ॒तून्। अ॒द॒र्धः॒। अ॒रम॑तिः। स॒वि॒ता। दे॒वः। आ। अ॒गा॒त्॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:38» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:2» मन्त्र:4 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब सूर्यलोक विषय को अगल मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (धीरः) धीर बुद्धिमान् (मध्या) आकाश के बीच (वयन्ती) चलती हुई पृथिवी (विततम्) जो पदार्थ अपने में व्याप्त उसको (सम्,अव्यत्) सम्यक् व्याप्त होती (कर्त्तोः) और करने योग्य जाने-आने के काम को तथा (शक्म) शक्ति के अनुकूल जो कर्म है उसको (नि,अधात्) निरन्तर धारण करती है (पुनः) फिर पूर्व देश को (संहाय) अच्छे प्रकार छोड़ उत्तर अर्थात् दूसरे देश को प्राप्त होती हुई (उत्,अस्थात्) स्थित होती उसको जानता है, जो (अरमतिः) बिना रमण विद्यमान है वह (सविता) सूर्य्यलोक (देवः) प्रकाशमान होता हुआ (तून्) तुओं को (व्यदर्धः) निरन्तर अलग करता तथा निकट के पदार्थों को (आ,अगात्) प्राप्त होता उसको जो जानता है, वह भूगोल और खगोल विद्या का जाननेवाला होता है ॥४॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! ये सब लोक अन्तरिक्ष में ठहरे हुए भ्रमणशील ईश्वर ने नियम को पहुँचाये हुए हैं, उनमें सूर्य के सन्निकट और भ्रमण से छः तु होते हैं, यह जानना चाहिये ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

श्रम व ऋतुओं की समृद्धि

पदार्थान्वयभाषाः - १. (वयन्ती) = वस्त्र को बुनती हुई नारी के समान रात्रि विततम् फैले हुए प्रकाश को (पुनः) = पहले की भाँति (समव्यत्) = संवेष्टित कर लेती है। पहले भी रात्रि फैले हुए सूर्यप्रकाश को संवेष्टित करती रही है, आज पहले की भाँति फिर उसे संवेष्टित करती है। इस रात्रि के आने पर (धीरः) = प्राज्ञ-पुरुष–बुद्धिमान् पुरुष (कर्तो:) = क्रियमाण कर्म को शक्म चाहे वह अग्नि, बिजली आदि के प्रकाश में किया भी जा सकता है तो भी मध्या-बीच में ही (न्यधात्) = रख देता है । स्वाभाविक जीवन यही है कि सूर्योदय के साथ कर्म प्रारम्भ किया जाए और सूर्यास्त के साथ उसे रोक कर विश्राम के लिए तैयारी की जाए। यही स्वस्थ रहने का मार्ग है। २. रात्रि की समाप्ति पर यह धीर पुरुष (संहाय) = शय्या को छोड़कर (उद् अस्थात्) = उठ खड़ा होता है । (अरमतिः) = विराम न लेनेवाला [अनुपरतिः] सविता देव:प्रेरक प्रकाशमय सूर्य भी तो (आगात्) = आ गया है-फिर से उदित हो गया है । (ऋतून्) = ऋतुओं कोकालविशेषों को (वि अदर्ध:) = विशेषरूप [cause to succeed] से एक दूसरे के पीछे लाने का कारण बनता है– भिन्न-भिन्न ऋतुओं को यह सूर्य ही उपस्थित करता है, उन्हें समृद्ध बनाता है। ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - रात्रि आती है और एक समझदार पुरुष कर्म को समाप्त करके विश्राम की तैयारी करता है रात्रि की समाप्ति पर यह शय्या को छोड़ता है। सूर्योदय के साथ कर्म में पुन: प्रवृत्त होता है। सूर्य ही सब ऋतुओं को समृद्ध करता है।
अन्य संदर्भ: सूचना- यहाँ 'शय्या को छोड़ना' तथा 'ऋतुओं का समृद्ध होना' इनमें कार्यकारणभाव है। परिश्रमी के लिए सब ऋतुएं समृद्ध होती हैं। आलसी के लिए नहीं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ सूर्यलोकविषयमाह।

अन्वय:

यो धीरो विद्वान् या मध्या वयन्ती पृथिवी विततं समव्यत्कर्त्तोः शक्म न्यधात् पूर्वं देशं संहायोत्तरं प्राप्नुवत्युदस्थात् तां जानाति योऽरमतिः सविता देव तून् व्यदर्धः सन्निहितान् पदार्थानागात्तां जानाति स भूगोलखगोलविद्भवति ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (पुनः) (सम्) (अव्यत्) व्याप्नोति। अत्र बहुलं छन्दसीति शपो लुक्। (विततम्) व्याप्तम् (वयन्ती) गच्छन्ती (मध्या) आकाशस्य मध्ये भवा (कर्त्तोः) कर्त्तव्यं गमनाद्यगन्तव्यं कर्म (नि) (अधात्) दधाति (शक्म) शक्यं कर्म (धीरः) धीमान् (उत्) (संहाय) सम्यक् त्यक्त्वा (अस्थात्) तिष्ठति (वि) (तून्) वसन्तादीन् (अदर्धः) भृशं विदारयति। अत्र वर्णव्यत्ययेन दस्य स्थाने धः (अरमतिः) न रमती रमणं विद्यते यस्य सः (सविता) सूर्यलोकः (देवः) प्रकाशमानः (आ) (अगात्) आगच्छति ॥४॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या इमे सर्वे लोका अन्तरिक्षस्था भ्रमणशीला ईश्वरेण नियमं प्रापिताः सन्ति तेषु सूर्यसन्निध्या भ्रमणेन च षडृतवो जायन्त इति वेद्यम् ॥४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The earth, traversing the wide wide space, revolves again and again in orbit in the solar region wielding her force and power to do the rounds assigned to her, and, leaving one place, moving on, comes back to the same and remains stable in the orbit. The constant and sleepless lord Savita, the Sun, self-refulgent and divine, creates the seasons of the year in the distinct order.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The functions of the sun are told.

अन्वय:

An intelligent person knows that this earth. revolves around the sun and pervades the various objects. It moves according to the laws ordained by God. This earth leaving the previous place goes to the next point in its rotation. He, also knows that the sun is never resplendent, un-wearisome, and takes no rest. It divides the seasons and reaches the objects (thought its rays) that are in its proximity. A scholar of the Sciences of Geography and Astronomy, knows it well.

भावार्थभाषाः - O men ! you should know that all these rotating worlds that are in the firmament are controlled and put in order by God. It is by the proximities of the sun, that six seasons come into being.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! हे सर्व गोल अंतरिक्षात भ्रमण करतात ते ईश्वराने नियमपूर्वक बनवलेले असतात. पृथ्वीचे सूर्याभोवती परिभ्रमण होत असल्यामुळे सहा ऋतू होतात हे जाणावे. ॥ ४ ॥