वांछित मन्त्र चुनें

आ॒शुभि॑श्चि॒द्यान्वि मु॑चाति नू॒नमरी॑रम॒दत॑मानं चि॒देतोः॑। अ॒ह्यर्षू॑णां चि॒न्न्य॑याँ अवि॒ष्यामनु॑ व्र॒तं स॑वि॒तुर्मोक्यागा॑त्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

āśubhiś cid yān vi mucāti nūnam arīramad atamānaṁ cid etoḥ | ahyarṣūṇāṁ cin ny ayām̐ aviṣyām anu vrataṁ savitur moky āgāt ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आशुऽभिः॑। चि॒त्। यान्। वि। मु॒चा॒ति॒। नू॒नम्। अरी॑रमत्। अत॑मानम्। चि॒त्। एतोः॑। अ॒ह्यर्षू॑णाम्। चि॒त्। नि। अ॒या॒न्। अ॒वि॒ष्याम्। अनु॑। व्र॒तम्। स॒वि॒तुः। मोकी॑। आ। अ॒गा॒त्॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:38» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:2» मन्त्र:3 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (मोकी) रात्रि (आशुभिः) घोड़ों के समान शीघ्रकारी पदार्थों से (यान्) जिन (अयान्) प्राप्त वस्तुओं को (वि,मुचाति) छोड़े (एतोः) इसको (अतमानम्) निरन्तर प्राप्त (चित्) भी पदार्थ (नूनम्) निश्चय करके (अरीरमत्) रमण करता है (अह्यर्षूणाम्) और जो मेघ को प्राप्त होते हैं उन पदार्थों की (चित्) भी (अविष्याम्) रक्षा को (सवितुः) जगदीश्वर का जैसे (अनुव्रतम्) अनुकूल वा नियम वैसे (नि,आ,अगात्) प्राप्त होता है यह उक्त समस्त काम (चित्) भी जगदीश्वर के नियम से होता है ॥३॥
भावार्थभाषाः - यदि ईश्वर नियम से पृथिवी को न घुमावे तो सुख देनेवाली रात्रि न सिद्ध हो, पृथिवी में जितना देश सूर्य के निकट होता है, उसमें दिन और दूसरे में रात्रि, ये दोनों निरन्तर वर्त्तमान हैं ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सूर्यास्त और गतिविराम

पदार्थान्वयभाषाः - १. (आशुभिः) = इन शीघ्रगामी व्यापक किरणों से (यान्) = गति करता हुआ चित् भी यह सूर्य (नूनम्) = निश्चय से (विमुचाति) = अपने घोड़ों को खोलता है, अर्थात् सायंकाल आता है— सूर्यास्त होता है और परिणामतः यह सूर्य (अतमानं चित्) = निरन्तर गति करते हुए व्यक्तियों को भी (एतोः) = गति से (अरीरमत्) = रोक डालता है। सब लोग सूर्यास्त होने पर कार्यों से विरत होकर गृह की ओर लौटते हैं । २. यह सूर्य (अह्यर्घृणाम्) = [अहिं आहन्तारं शत्रुम् अभिगच्छन्ति] शत्रुओं पर आक्रमण करनेवालों की चित् भी (आविष्याम्) = गमनेच्छा को-शत्रु पर आक्रमण करने की इच्छा को (न्ययान्) = [नियच्छति] रोक देता है, अर्थात् रात्रि आती है तो युद्ध भी रुक जाते हैं। (सवितुः व्रतम् अनु) = सूर्य के कार्य की समाप्ति पर (मोकी) = रात्रि (आगात्) = आती है। रात्रि का 'मोकी' नाम ही स्पष्ट कर रहा है कि यह सभी को कार्यमुक्त कर देती है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सूर्यास्त होता है तो व्यापारी व्यापार से रुकते हैं और योद्धा युद्ध करने से । 'मोकी' (रात्रि) आती है और सभी को कार्यमुक्त कर देती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

या मोक्याशुभिर्यान् यान् वि मुचात्येतोरतमानं चिन्नूनमरीरमदह्यर्षूणां चिदविष्यां सवितुरनुव्रतं न्यागात्। एतच्चिदीश्वरनियमाद्भवति ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आशुभिः) अश्वैरिव क्षिप्रकारिभिः (चित्) अपि (यान्) (वि) (मुचाति) मुच्यात्। अत्र लेटि छान्दसो वर्णलोप इति न लोपः। (नूनम्) निश्चितम् (अरीरमत्) रमयति (अतमानम्) अततं सततं प्राप्तम्। अत्र व्यत्ययेनात्मनेपदम्। (चित्) अपि (एतोः) एताम् (अह्यर्षूणाम्) येऽहिं मेघं प्राप्नुवन्ति तेषाम् (चित्) (नि) (अयान्) प्राप्तान् (अविष्याम्) रक्षाम्। अत्राऽवधातोरौणादिकः स्यः प्रत्ययः। (अनु) (व्रतम्) शीलं नियमं वा (सवितुः) जगदीश्वरस्य (मोकी) रात्रिः। मोकीति रात्रिना०। निघं० १। ७। (आ) (अगात्) प्राप्नोति ॥३॥
भावार्थभाषाः - यदीश्वरो नियमेन पृथिवीं न भ्रामयेत्तर्हि सुखप्रदा रात्रिर्न निर्वर्त्तेत। पृथिव्यां यावान्देशः सूर्य्यसन्निधौ भवति तत्र दिनमपरस्मिन् रात्रिश्च सततं वर्त्तेते ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Savita, lord of light, the Sun, with its radiant rays releases the moving planets from the shadow of another planet as it removes the shadow of darkness and causes the planet to shine. And for the sake of protection it also controls the movement of the winds coming to the clouds as also other serpentine movements either freakish or destructive. Thus the night and release from darkness comes according to the rule and movement of the Sun’s light, and that is the divine law.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The power of God is described.

अन्वय:

The sun moving on its axis is liberated by its rapid rays. Verily, it has stopped a traveler from his journey and it restrains the desires of warriors for combat. This happens when the sun sets the night which follows the end of the activities of the sun. All this happens under the Laws ordained by the Omnipotent and Omniscient God.

भावार्थभाषाः - If God does not move the earth regularly, there may not be the night that gives happiness. Whatever part of the earth is in the proximity to sun, there is day and in other part-away from the sun-there is night.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जर ईश्वरी नियमानुसार पृथ्वीचे परिवलन झाले नसते तर सुखकारक रात्र निर्माण झाली नसती. पृथ्वीवर जितका भाग सूर्यासमोर येतो तेथे दिवस व दुसऱ्या भागात रात्र होते. हे दोन्ही निरन्तर वर्तमान असतात. ॥ ३ ॥