वांछित मन्त्र चुनें

मेद्य॑न्तु ते॒ वह्न॑यो॒ येभि॒रीय॒सेऽरि॑षण्यन्वीळयस्वा वनस्पते। आ॒यूया॑ धृष्णो अभि॒गूर्या॒ त्वं ने॒ष्ट्रात्सोमं॑ द्रविणोदः॒ पिब॑ ऋ॒तुभिः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

medyantu te vahnayo yebhir īyase riṣaṇyan vīḻayasvā vanaspate | āyūyā dhṛṣṇo abhigūryā tvaṁ neṣṭrāt somaṁ draviṇodaḥ piba ṛtubhiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मेद्य॑न्तु। ते॒। वह्न॑यः। येभिः॑। ईय॑से। अरि॑षण्यन्। वी॒ळ॒य॒स्व॒। व॒न॒स्प॒ते॒। आ॒ऽयूय॑। धृ॒ष्णो॒ इति॑। अ॒भि॒ऽगूर्य॑। त्वम्। ने॒ष्ट्रात्। सोम॑म्। द्र॒वि॒णः॒ऽदः॒। पिब॑। ऋ॒तुऽभिः॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:37» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:1» मन्त्र:3 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (द्रविणोदः) धन के देने और (वनस्पते) किरणसमूह की रक्षा करनेवाले (धृष्णो) प्रगल्भ आप जैसे (वह्नयः) पदार्थ पहुँचानेवाले (ते) आपके (सोमम्) ओषध्यादि रस को (मेद्यन्तु) सचिक्कन अपने को चाहें वा (येभिः) जिनके साथ आप (ईयसे) प्राप्त होते हो वैसे उनके साथ (अरिषण्यन्) धन की न काङ्क्षा करते हुए (वीळयस्व) स्तुति कीजिये (अभिगूर्य) और सब ओर से उद्यम कर (आयूय) और मेलकर (नेष्ट्रात्) प्राप्ति से (त्वम्) आप (तुभिः) वसन्तादि तुओं के साथ (सोमम्) ओषध्यादि के रस को (पिब) पिओ ॥३॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। किसी को बिना उद्यम के न रहना चाहिये और तुओं के प्रति अनुकूल व्यवहार करके सुख बढ़ाना चाहिये ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सोमरक्षण से सर्वांगसुदृढ़ता

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (द्रविणोदः) = धनों का दान करनेवाले, न कि भोग-विलास में व्यय करनेवाले! (त्वं) = तू (नेष्ट्रात्) = जीवन के उत्तम प्रणयन के दृष्टिकोण से (ऋतुभिः सोमं पिब) = समय रहते सोम का पान करनेवाला बन । किशोरावस्था में ही शरीर में सोम को सुरक्षित कर। ताकि (ते वह्नयः) = तेरे कार्यवाहक इन्द्रियाँ, मन व बुद्धि (मेद्यन्तु) = हृष्ट-पुष्ट हों। सोम की शक्ति से ही तो ये सब शक्तिसम्पन्न बनते हैं। वे (वह्नि येभिः) = जिनसे (ईयसे) = तू जीवनयात्रा में गतिवाला होता है, वे सब इस सोम द्वारा ही पुष्ट होते हैं । हे (वनस्पते) = ज्ञानरश्मियों के रक्षक पुरुष ! तू (अरिषण्यन्) = सोमरक्षण द्वारा अहिंसित होता हुआ (आ वीडयस्व) = दृढ़ अङ्गोंवाला बन । २. हे (धृष्णो) = वासनाओं का धर्षण करनेवाले पुरुष ! आयूय सोम को अपने साथ मिश्रित करके (अभिगूर्य) = सोम का शरीर में उद्यमन = (ऊर्ध्वगति) करके तू इस सोम को शरीर में ही व्याप्त करनेवाला बन ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोमरक्षण से सब इन्द्रियाँ सशक्त होंगी और सब अङ्ग दृढ़ बनेंगे ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे द्रविणोदो वनस्पते धृष्णो त्वं यथा वह्नयस्ते सोमं मेद्यन्तु येभिः सहेयसे तथा तैः सहाऽरिषण्यन् वीळयस्व, अभिगूर्यायूय नेष्ट्रात्त्वमृतुभिः सह सोमं पिब ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मेद्यन्तु) आत्मनो मेदं स्नेहमिच्छन्तु (ते) तव (वह्नयः) वोढारः। वह्नयो वोढार इति यास्कः। निरु० ८। ३। (येभिः) यैः (ईयसे) प्राप्नोषि (अरिषण्यन्) द्रविणमनिच्छुः (वीळयस्व) स्तुहि। अत्राऽन्येषामपीति दीर्घः (वनस्पते) वनस्य किरणसमूहस्य पालक (आयूय) संमेल्य। अत्र निपातस्य चेति दीर्घः (धृष्णो) प्रगल्भ (अभिगूर्य) अभित उद्यमं कृत्वा, अत्रापि पूर्ववद्दीर्घः (त्वम्) (नेष्ट्रात्) प्रापणात् (सोमम्) रसम् (द्रविणोदः) धनस्य दातः (पिब) (तुभिः) वसन्तादिभिः सह ॥३॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। नहि केनचिदनुद्यमिना स्थातव्यमृतून् प्रत्यनुकूलं व्यवहारं कृत्वा सुखं वर्द्धनीयम् ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May they be happy and may they prosper with whom you go, whom you support, who bear your burdens and carry forward your programmes for you. O lord controller of light and growth, wanting nothing for yourself and hurting none, be strong and firm, make your devotees strong and firm. Joining all, acting all round, lustrous, intrepidable and inviolable, please to accept the soma yajna of all seasons from the hand of the yajakas, drink and rejoice with love and for beneficence.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Dravinouda (donor or giver of wealth) is praised.

अन्वय:

O giver of the wealth of all kinds ! O protector of the bunch of rays (of knowledge) ! O dexterous learned person! may the bearers of good virtues with whom you come or desire, take Soma (the essence of various nourishing herbs) and our devotion. Glorify God, do not be greedy and do no harm to. Being industrious and mixing various substances according to different seasons, drink Soma offered by a person who leads you to happiness.

भावार्थभाषाः - No one should ever be lazy. Every one should increase happiness by acting in accordance with the need of time.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. कुणीही उद्योगाशिवाय न राहता ऋतूनुसार व्यवहार करून सुख वाढविले पाहिजे. ॥ ३ ॥