वांछित मन्त्र चुनें

अश्व॒स्यात्र॒ जनि॑मा॒स्य च॒ स्व॑र्द्रु॒हो रि॒षः सं॒पृचः॑ पाहि सू॒रीन्। आ॒मासु॑ पू॒र्षु प॒रो अ॑प्रमृ॒ष्यं नारा॑तयो॒ वि न॑श॒न्नानृ॑तानि॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

aśvasyātra janimāsya ca svar druho riṣaḥ sampṛcaḥ pāhi sūrīn | āmāsu pūrṣu paro apramṛṣyaṁ nārātayo vi naśan nānṛtāni ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अश्व॑स्य। अत्र॑। जनि॑म। अ॒स्य। च॒। स्वः॑। द्रु॒हः। रि॒षः। स॒म्ऽपृचः॑। पा॒हि॒। सू॒रीन्। आ॒मासु॑। पू॒र्षु। प॒रः। अ॒प्र॒ऽमृ॒ष्यम्। न। अरा॑तयः। वि। न॒श॒न्। न। अनृ॑तानि॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:35» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:7» वर्ग:23» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब विद्वानों के विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जिससे (अत्र) इस व्यवहार में (अस्य) इस (अश्वस्य) महान् वीर्य्य देनेवाले का (जनिम) जन्म होता है उससे यहाँ (स्वः) सुख बढ़ता है जो (परः) परमोत्तम आप (आमासु) घर में हुई (पूर्षु) पूरियों में (द्रुहः) ईर्ष्यक (रिषः) हिंसा और (संपृचः) संयोग करनेवालों के (सूरीन्) सम्बन्धी विद्वानों को (अप्रमृष्यम्,च) और सहने को न योग्य व्यवहारों को (पाहि) रक्षा करो और आपको (अरातयः) शत्रुजन (न) नहीं पीड़ा देने तथा (अनृतानि) मिथ्या कर्मों को (न) नहीं (विनशन्) विशेषता से प्राप्त होते हैं ॥६॥
भावार्थभाषाः - जिस कुल के बीच बड़े महात्मा जन उत्पन्न होते हैं, वहाँ सुख बढ़ता है और जहाँ शरीर और आत्मा के बलयुक्त मनुष्य हों, वहाँ शत्रुजन पीड़ा नहीं कर सकते हैं और बलवान् पुरुष झूँठ अधर्मयुक्त कामों का उत्साह नहीं करते हैं ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अरातित्व व अमृत से दूर

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार वेदवाणियों के ज्ञानामृत का पान करने पर (अत्र) = इस जीवन में (अश्वस्य जनिम) = शक्तिशाली पुरुष का विकास होता है। (अस्य च स्वः) = और इसी का प्रकाश होता है- इसका जीवन प्रकाशमय व स्वर्गतुल्य होता है । २. हे प्रभो! आप इन (सूरीन्) = वेदवाणियों के ज्ञानामृत का पान करनेवाले विद्वानों को (द्रुहः) = द्रोह की वृत्तियों के तथा (रिषः) = हिंसाओं के (सम्पृचः) = सम्पर्क से (पाहि) = बचाओ । न इनमें द्रोह की वृत्ति उत्पन्न हो, न ये किसी की हिंसा करें । ३. (आमासु पूर्षु) = ज्ञानाग्नि में जिनका परिपाक नहीं हुआ उन शरीरनगरियों में भी (परः) = वह परम प्रभु [सर्वोत्कृष्ट प्रभु] विद्यमान हैं, परन्तु उस (अप्रमृष्यम्) = अधर्षणीय प्रभु को (अरातयः) = न दान देनेवाले (न विनशन्) = नहीं प्राप्त होते और (न अनृतानि) = न असत्य बोलनेवाले प्राप्त होते हैं। ज्ञानाग्नि से अपना परिपाक करके जब मनुष्य दान की वृत्तिवाला बनता है और अनृत से ऊपर उठता है, तभी वह प्रभु को प्राप्त करनेवाला होता है। लोभवृत्ति के कारण अदानशील धनार्जन के लिए अनृत को अपनानेवाला व्यक्ति प्रभुदर्शन नहीं कर पाता।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- रेत: कणों के रक्षण से मनुष्य शक्तिशाली बनता है-प्रकाश को प्राप्त करता है । द्रोह हिंसा आदि से ऊपर उठकर असत्य से धनार्जन न करता हुआ यह दानशील बनता है और प्रभु को प्राप्त करता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्विषयमाह।

अन्वय:

यतोऽत्राऽस्याऽश्वस्य जनिम भवति तस्मादत्र स्वर्वर्द्धते यः परस्त्वमामासु पूर्षु द्रुहो रिषः संपृचः सूरीनप्रमृष्यं च पाहि त्वामरातयो न पीडयन्ति अनृतानि न विनशन् प्राप्नुवन्ति ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्वस्य) वीर्यप्रदातुमर्हतः। अश्व इति महन्नाम। निघं० ३। ३। (अत्र) अस्मिन् व्यवहारे (जनिम) जन्म (अस्य) (च) (स्वः) सुखम् (द्रुहः) द्रोग्धुरीर्ष्यकात् (रिषः) हिंसकात् (संपृचः) संयुक्तात् (पाहि) रक्ष (सूरीन्) विदुषः (आमासु) गृहे भवासु (पूर्षु) पुरीषु (परः) प्रकृष्टः (अप्रमृष्यम्) सोढुमनर्हम् (न) (अरातयः) शत्रवः (वि) (नशन्) आप्नुवन्ति। नशतीति व्याप्तिकर्मा निघं० २। १८। (न) (अनृतानि) मिथ्याकर्माणि ॥६॥
भावार्थभाषाः - यस्मिन्कुले महान्तो मनुष्या जायन्ते तत्र सुखमेधते यत्र शरीरात्मबला मनुष्याः स्युस्तत्र शत्रवः पीडां कर्त्तुं न शक्नुवन्ति न वीर्य्यवन्तोऽनृतान्यधर्मयुक्तानि कर्माणि कर्त्तुमुत्सहन्ते ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - In the dynamics of water, fire and vital energy lies the source of virility, fertility and generation of the species. Herein lies the source of pleasure and happiness. O brilliant lord of generosity, protect the good and the pious people from the hateful, violent and destructive associates and encounters. It is perfect, beyond all stages short of ripeness in nature. Nothing false, opposed or negative can pollute or destroy it.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes and duties of the enlightened persons are told.

अन्वय:

Where a mighty, virile great man is born, great joy erupts. Protect the pious and learned persons from the onslaughts of the violence of the oppressors whether abiding in their dwelling places or big cities. They are superior to you in every respect in wisdom or strength. Protect them from all that is humiliating. May not the foes ever approach you nor the untruth of the wicked persons.

भावार्थभाषाः - The family in which great men are born enjoy happiness. Where men are endowed with physical and spiritual faculties, enemies can not harm them. The virile mighty persons never indulge in doing false and unrighteous, acts.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - ज्या कुलात मोठे महात्मा लोक उत्पन्न होतात तेथे सुख वाढते व जेथे शरीर व आत्म्याने बलवान माणसे असतात तेथे शत्रू त्रास देत नाहीत. बलवान पुरुष खोट्या अधर्मयुक्त कामात उत्साही नसतात. ॥ ६ ॥